Genel eğitim içeriği; muayene ve tanı yerine geçmez.
Yutma bozuklukları (disfaji) nedir?
Yutma; lokmanın ağızda hazırlanması, yutağa aktarılması ve yemek borusu (özofagus) yoluyla mideye taşınmasından oluşan, birçok kas ve sinirin uyum içinde çalıştığı bir süreçtir. Bu süreçteki bozulmaya disfaji denir. Yakınmanın kaynaklandığı yere göre iki ana grup vardır:
- Orofaringeal disfaji: lokmayı ağızdan yutağa aktarmada güçlüktür. İnme, Parkinson hastalığı, ALS, multipl skleroz ve miyastenia gravis gibi nörolojik hastalıklar, baş-boyun kanseri ve tedavisi, Zenker divertikülü ve krikofaringeal kas (yemek borusu girişindeki kas) işlev bozukluğu başlıca nedenlerdir.
- Özofageal disfaji: lokmanın göğüs kemiği arkasında takılma hissidir. Reflüye bağlı darlıklar, eozinofilik özofajit, yemek borusu halkaları (ör. Schatzki halkası), akalazya gibi hareket bozuklukları ve yemek borusu tümörleri nedenler arasındadır.
Baş-boyun bölgesine radyoterapi alan kişilerde kaslarda sertleşme (fibrozis) ve tükürük azalması yutmayı tedaviden yıllar sonra da etkileyebilir. Yaşlanma tek başına disfajiye neden olmaz, ancak riski artırır.
Belirtiler
- Yemek yerken veya bir şey içerken öksürme ya da boğulma hissi.
- Yutkunduktan sonra ıslak, gurultulu bir ses.
- Lokmanın boğazda ya da göğüste takılıyormuş gibi hissedilmesi.
- Sıvıların burundan gelmesi, ağızdan taşma veya salya akması.
- Yutarken ağrı (odinofaji).
- Yiyeceklerin geri gelmesi; Zenker divertikülünde saatler önce yenen sindirilmemiş yiyeceklerin geri gelmesi ve ağız kokusu tipiktir.
- Yemek süresinin uzaması, bazı yiyeceklerden kaçınma ve kilo kaybı.
- Tekrarlayan göğüs enfeksiyonları (aspirasyon pnömonisi); bazı kişilerde aspirasyon öksürük gibi belirgin bir bulgu vermeden, sessizce gerçekleşir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Acil başvuru gerektiren durumlar
- Boğulma, yani lokmanın hava yolunu tıkaması bir acil durumdur: kişi konuşamıyor, öksüremiyor veya nefes alamıyorsa hemen 112 aranmalı ve ilk yardım (sırta vuruş ve karın baskıları) uygulanmalıdır.
- Lokmanın yemek borusunda takılıp kalması ve tükürüğün bile yutulamaması; bu durumda acil endoskopi gerekebilir.
- Kan kusma veya siyah, katran renginde dışkılama.
- Ani başlayan yutma güçlüğü ile birlikte yüzde kayma, konuşma bozukluğu veya kol-bacakta güçsüzlük; bunlar inme belirtisi olabilir.
- Yemekten sonra nefes darlığı veya ateşle birlikte göğüs enfeksiyonu bulguları.
Planlı muayene önerilen durumlar
- Önce katı gıdalarda başlayıp giderek artan yutma güçlüğü; İngiltere NICE kılavuzu yutma güçlüğü olan kişilerin yemek borusu kanseri açısından hızlı değerlendirme yoluyla sevk edilmesini önerir.
- Açıklanamayan kilo kaybı, yutarken ağrı veya yutma güçlüğüne eşlik eden ses kısıklığı.
- Tekrarlayan göğüs enfeksiyonları veya yemeklerde sık öksürme.
- Baş-boyun radyoterapisi veya ameliyatı sonrasında yutmanın değişmesi.
Yutma güçlüğünün nedeni çoğu zaman tedavi edilebilir bir durumdur, ancak gecikmeden araştırılmalıdır. Kesin tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.
Tanı süreci
Değerlendirme; yakınmanın ne zamandır sürdüğü, hangi kıvamlarda (katı, sıvı) ortaya çıktığı, lokmanın nerede takıldığı, kilo kaybı, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıkları içeren ayrıntılı öyküyle başlar.
- Kulak-burun-boğaz muayenesi ve esnek laringoskopi ile yutak ve gırtlak incelenir.
- Yatak başı yutma taraması: su yutma testi gibi basit testlerle aspirasyon riski öngörülür; sessiz aspirasyonu kaçırabileceği için gerektiğinde ileri testlere geçilir.
- FEES (fiberoptik endoskopik yutma değerlendirmesi): burundan geçirilen ince bir endoskopla, farklı kıvamlardaki gıdalar yutulurken yutak ve gırtlak izlenir; yemek borusu evresini göstermez.
- Videofloroskopik yutma çalışması (modifiye baryum yutma testi): baryum katılmış gıdalar yutulurken ağız, yutak ve üst yemek borusu röntgen altında kaydedilir.
- Baryumlu özofagografi: yemek borusunun yapısını, darlıkları ve Zenker divertikülünü gösterir.
- Üst sindirim sistemi endoskopisi (gastroskopi): yemek borusu ve mide doğrudan incelenir, gerekirse biyopsi alınır.
- Özofagus manometrisi: yemek borusu kaslarının kasılmasını ölçer; akalazya gibi hareket bozukluklarının tanısında kullanılır.
Tedavi seçenekleri
Tedavi altta yatan nedene, yakınmanın şiddetine ve aspirasyon riskine göre planlanır ve çoğu zaman birkaç uzmanlık birlikte çalışır.
Yutma terapisi ve beslenme
- Konuşma ve dil terapisti yutma kaslarını güçlendiren egzersizler ve telafi edici manevralar öğretir: çeneyi göğse yaklaştırma, başı bir yana çevirme, güçlü yutkunma, küçük lokmalar ve dik oturma gibi.
- Kıvam düzenleme: uluslararası IDDSI çerçevesi, sıvılar ve yiyecekler için 0 ile 7 arasında numaralanmış 8 düzey tanımlar; uygun düzey yutma değerlendirmesine göre belirlenir.
- Beslenme desteği: diyetisyen kalori ve sıvı alımını planlar; ağızdan yeterli beslenme sağlanamıyorsa geçici burun-mide tüpü veya karın duvarından mideye yerleştirilen gastrostomi tüpü kullanılabilir.
İlaç tedavisi
- Reflüye bağlı yakınmalarda asit baskılayıcı ilaçlar, eozinofilik özofajitte bu hastalığa yönelik ilaçlar kullanılır; altta yatan nörolojik hastalığın tedavisi de yutmayı etkileyebilir.
Girişimsel ve cerrahi tedavi
- Endoskopik genişletme (dilatasyon): reflü veya radyoterapi sonrası darlıklar ve halkalar balon ya da bujilerle genişletilebilir.
- Krikofaringeal kas işlev bozukluğunda, seçilmiş hastalarda kası gevşetmek için botulinum toksini enjeksiyonu veya kasın kesilmesi (krikofaringeal miyotomi) gündeme gelebilir.
- Zenker divertikülü: ağız yoluyla rijit veya esnek endoskopla, divertikül ile yemek borusu arasındaki kası içeren duvarın kesilmesi ya da boyundan açık cerrahi uygulanabilir; yöntem divertikülün boyutuna ve kişinin genel durumuna göre seçilir.
- Tümöre bağlı yutma güçlüğünde tedavi, tümörün türü ve evresine göre planlanır.
Ameliyat öncesi ve sonrası
Endoskopik işlemler ve ameliyatlar öncesinde anestezi değerlendirmesi yapılır ve aç kalma süresi bildirilir. Kan sulandırıcılar yalnızca tedavi eden hekimin önerisiyle düzenlenir.
- Endoskopik Zenker tedavisi ve dilatasyon sonrasında hastanede kalış genellikle kısadır; beslenme çoğunlukla sıvılarla başlayıp ekibin önerisine göre kademeli olarak ilerletilir.
- Birkaç gün boğaz ağrısı olabilir ve genellikle ağrı kesicilerle kontrol edilir.
- Açık cerrahide boyunda kesi ve dren bulunur, hastanede kalış daha uzun olabilir; geçici ses kısıklığı görülebilir.
- Artan göğüs veya boyun ağrısı, ateş, nefes darlığı, boyunda şişlik ya da kan kusma yemek borusunda delinme gibi bir komplikasyonun işareti olabilir ve hemen başvurmayı gerektirir.
Takip
Takibin amacı yutmanın güvenli kalmasını, yeterli beslenmeyi ve akciğer enfeksiyonlarının önlenmesini sağlamaktır.
- Yutma terapisi kontrollerinde egzersizler ve kıvam düzeyi yeniden değerlendirilir.
- Kilo ve beslenme durumu düzenli izlenir; tekrarlayan göğüs enfeksiyonları kayıt altına alınır.
- Dilatasyon sonrası darlık tekrarlayabilir ve yeniden işlem gerekebilir; Zenker tedavisinden sonra yakınmalar geri dönerse yeniden değerlendirme yapılır.
- Baş-boyun radyoterapisi almış kişilerde geç dönemde gelişebilecek yutma değişiklikleri için uzun süreli izlem önerilir.
Sık sorulan sorular
Hayır. Yaş ilerledikçe risk artar, ancak yutma güçlüğü nörolojik hastalıklar, reflü, eozinofilik özofajit, baş-boyun ameliyatı veya radyoterapisi gibi nedenlerle her yaşta görülebilir.
Önemli bir ipucudur, ancak yanıltıcı olabilir: yemek borusunun alt kısmındaki bir sorun da boğazda takılma hissi yaratabilir. Bu nedenle yakınmanın yeri tek başına yeterli değildir ve gerekli testler birlikte planlanır.
İnce sıvılar hızlı aktığı için zayıf yutmada hava yoluna kaçabilir. Koyulaştırma sıvının daha yavaş ve kontrollü akmasını sağlar. Hangi düzeyin uygun olduğu yutma değerlendirmesiyle belirlenir ve yutma düzeldikçe değiştirilebilir.
Hayır. Tedavi genellikle yutma güçlüğü, yiyeceklerin geri gelmesi veya aspirasyon gibi belirtilere neden olan divertiküllerde düşünülür. Seçim endoskopik ve açık yöntemler arasında, divertikülün boyutu ve kişinin sağlık durumuna göre yapılır.
Her zaman değil. Besleme tüpü çoğu zaman yutma güvenli hale gelene ya da tedavi tamamlanana kadar geçici olarak kullanılır. Yutma terapisi süresince ağızdan beslenme mümkün olduğunca sürdürülür ve tüp ihtiyacı düzenli olarak yeniden değerlendirilir.
Kaynaklar
Bu sayfadaki genel bilgiler aşağıdaki kılavuz ve kurumsal kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır. Kişisel tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.