Genel eğitim içeriği; muayene ve tanı yerine geçmez.
Ses ve gırtlak (larenks) hastalıkları nedir?
Gırtlak (larenks), boynun ön tarafında yer alır; nefes almayı sağlar, yutma sırasında hava yolunu korur ve sesi üretir. Ses, akciğerden gelen havanın iki ses telini (vokal kord) titreştirmesiyle oluşur. Ses tellerinin yüzeyindeki küçük bir değişiklik bile sesin kalitesini belirgin biçimde etkileyebilir.
Ses kısıklığı (disfoni) çok yaygındır; AAO-HNSF rehberine göre insanların yaklaşık üçte biri yaşamlarının bir döneminde ses kısıklığı yaşar. Bu alandaki başlıca durumlar şunlardır:
- Larenjit: enfeksiyon, aşırı ses kullanımı veya reflüye bağlı ses teli iltihabı; akut larenjit çoğunlukla kendiliğinden geçer.
- Ses teli nodülleri: aşırı veya zorlayıcı ses kullanımına bağlı, genellikle iki taraflı, nasır benzeri iyi huylu kabarıklıklar.
- Polip ve kistler: çoğunlukla tek taraflı, iyi huylu ses teli lezyonları.
- Reinke ödemi: ses tellerinin yüzeyel tabakasında sıvı birikmesi; sigarayla güçlü ilişkilidir ve sesi kalınlaştırır.
- Lökoplaki: ses telinde beyaz plak; iyi huylu olabileceği gibi kanser öncüsü (displazi) veya kanser içerebileceği için değerlendirilmesi gerekir.
- Ses teli felci: ses tellerini hareket ettiren sinirin tiroid, boyun veya göğüs ameliyatı, entübasyon, tümör ya da bilinmeyen bir nedenle etkilenmesi; nefesli, zayıf ses ve yutkunurken öksürüğe yol açabilir.
- Tekrarlayan solunum yolu papillomatozu: insan papilloma virüsüne (HPV) bağlı, tekrarlama eğilimi olan iyi huylu siğil benzeri büyümeler.
- Spazmodik disfoni gibi nörolojik kökenli ses bozuklukları.
- Gırtlak kanseri: sigara ve alkol en önemli risk etkenleridir; ses tellerinden kaynaklanan kanserler erken dönemde ses kısıklığıyla belirti verebilir.
Belirtiler
- Ses kısıklığı; boğuk, pürüzlü veya nefesli ses.
- Ses perdesinde değişiklik, ses kırılmaları veya sesi yükseltememe.
- Konuşurken çabuk yorulma ve konuşmak için daha fazla çaba harcama.
- Boğazda takılma hissi, sık boğaz temizleme ve kuru öksürük.
- Konuşurken veya yutkunurken ağrı; kulağa yayılan ağrı.
- Sıvı içerken öksürme veya boğulma hissi.
- Nefes alırken hırıltılı ses (stridor) veya nefes darlığı.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Acil başvuru gerektiren durumlar
Aşağıdaki durumlarda beklemeden acil servise başvurun ya da 112'yi arayın:
- Nefes darlığı veya nefes alırken hırıltılı, ıslığa benzer ses.
- Kan tükürme veya kanlı öksürük.
- Yutamama, tükürüğü yutamayıp dışarı akıtma veya boğazda hızla artan şişlik.
- Boyun yaralanması ya da yakın zamanda geçirilen ameliyat veya entübasyon sonrasında nefes sıkıntısıyla birlikte ani ses kaybı.
Planlı muayene önerilen durumlar
- AAO-HNSF 2018 rehberine göre 4 hafta içinde düzelmeyen veya iyileşmeyen ses kısıklığında gırtlak muayenesi (laringoskopi) yapılmalıdır; NIDCD üç haftadan uzun süren ses kısıklığını başvuru nedeni olarak belirtir.
- Ciddi bir neden düşünülüyorsa süreye bakılmadan erken değerlendirme gerekir: sigara içiciliği, boyunda kitle, yakın zamanda baş-boyun veya göğüs ameliyatı ya da entübasyon öyküsü ve profesyonel ses kullanımı bunlar arasındadır.
- İngiltere NICE NG12 rehberi, 45 yaş ve üzerinde süregen ve açıklanamayan ses kısıklığı veya boyunda açıklanamayan kitle olan kişilerde gırtlak kanseri açısından hızlandırılmış (şüpheli kanser yolağı) sevk düşünülmesini önerir.
- Ses kısıklığına eşlik eden yutma güçlüğü veya kulağa vuran ağrı.
Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Kesin tanı ve tedavi kararı, ses tellerinin görüntülendiği muayene ile verilir.
Tanı süreci
- Öykü: yakınmanın süresi, ses kullanım alışkanlıkları ve mesleki ses yükü, sigara ve alkol, reflü belirtileri, geçirilmiş ameliyat veya entübasyon ve nörolojik hastalıklar sorgulanır.
- Baş-boyun muayenesi: boyun elle muayene edilir, ağız ve boğaz incelenir.
- Laringoskopi: ses telleri ağızdan rijit veya burundan fleksibl bir endoskopla incelenir; genellikle muayenehanede, uyuşturucu sprey sonrasında yapılır. AAO-HNSF, ses terapisi başlanmadan önce laringoskopi yapılmasını önerir.
- Videolaringostroboskopi: özel bir ışıkla ses tellerinin titreşimi yavaşlatılmış gibi izlenir; nodül, kist, skar ve erken yüzeyel lezyonların ayırt edilmesine yardım eder.
- Ses değerlendirmesi: sesin dinlenerek değerlendirilmesi, akustik ve aerodinamik ölçümler ve Ses Handikap İndeksi gibi yaşam kalitesi anketleri.
- Görüntüleme: AAO-HNSF, gırtlak görülmeden ses yakınması için BT veya MR istenmemesini önerir. Ses teli felcinde sinirin seyrini araştırmak ya da kanser şüphesinde evreleme için BT, MR veya PET-BT kullanılabilir.
- Biyopsi: lökoplaki veya kanser şüphesinde, çoğunlukla genel anestezi altında mikrolaringoskopi ile alınır.
Tedavi seçenekleri
Ses hijyeni, ses terapisi ve izlem
- Ses hijyeni: yeterli sıvı alımı, bağırmaktan ve gürültülü ortamda uzun süre konuşmaktan kaçınma, alkolü azaltma ve sesi dinlendirme.
- Ses terapisi: dil ve konuşma terapisti eşliğinde yapılır; AAO-HNSF, ses terapisine yanıt verebilecek nedenlerde güçlü biçimde önerir. Nodüllerde ve kas gerginliğine bağlı ses bozukluklarında ilk basamaktır, ameliyat öncesi ve sonrasında da destek sağlar.
- Sigarayı bırakma: Reinke ödemi, lökoplaki ve gırtlak kanseri riski açısından tedavinin temel parçasıdır.
İlaç tedavisi
- AAO-HNSF, ses kısıklığında rutin antibiyotik verilmemesini; gırtlak görülmeden rutin kortikosteroid veya yalnızca belirtilere dayanarak reflü ilacı başlanmamasını önerir.
- Muayene bulguları reflüyü destekliyorsa yaşam tarzı önerileri ve reflü tedavisi planlanabilir.
- Spazmodik disfonide ses tellerini hareket ettiren kaslara botulinum toksini enjeksiyonu önerilen tedavidir ve aralıklarla tekrarlanır.
Cerrahi ve girişimsel tedaviler
- Fonomikrocerrahi: genel anestezi altında ağızdan mikroskop veya endoskopla yapılır; ses terapisine yanıt vermeyen polip, kist ve Reinke ödemi ile lökoplakide kullanılır. Ses telinin titreşen yüzeyini korumak temel amaçtır.
- Enjeksiyon laringoplasti: ses teli felci veya ses teli incelmesine bağlı kapanma yetersizliğinde ses teline dolgu maddesi enjekte edilir; geçici ya da daha uzun etkili maddeler kullanılabilir ve bazı hastalarda lokal anestezi altında yapılabilir.
- Tiroplasti (medializasyon tiroplastisi): boyundan küçük bir kesiyle yerleştirilen implant felçli ses telini orta hatta doğru iter; genellikle kalıcı felçte düşünülür.
- Papillomatozda büyümelerin cerrahi olarak temizlenmesi gerekir; tekrarlama eğilimi nedeniyle birden fazla işlem gerekebilir.
- Gırtlak kanserinde tedavi evreye göre multidisipliner kurulda planlanır; erken evrede ağızdan yapılan sesi koruyucu cerrahi veya radyoterapi, ileri evrede kemoradyoterapi veya gırtlağın bir kısmının ya da tamamının çıkarılması seçenekler arasındadır.
Ameliyat öncesi ve sonrası
- Ameliyat öncesinde güncel laringoskopi veya stroboskopi bulguları ve anestezi değerlendirmesi gerekir. Kan sulandırıcılar yalnızca bu ilaçları düzenleyen hekimin önerisiyle değiştirilir.
- Fonomikrocerrahi ağızdan yapılır ve dışarıda kesi bırakmaz; çoğunlukla aynı gün veya kısa bir yatışla taburcu olunur.
- Ameliyattan sonra birkaç günlük ses istirahati ve ardından sesin kademeli kullanımı önerilebilir; süre lezyona ve yapılan işleme göre değişir.
- Hafif boğaz ağrısı, dilde geçici uyuşma veya tat değişikliği olabilir. Sigara içmemek iyileşme için önemlidir.
- Ses terapisine genellikle ameliyattan kısa süre sonra yeniden başlanır.
- Nefes darlığı, nefes alırken hırıltı, kan tükürme, yüksek ateş veya boyunda artan şişlik olursa hemen başvurun.
Takip
- AAO-HNSF, tedavi veya izlem sonrasında ses kısıklığının düzelip düzelmediğinin ve yaşam kalitesindeki değişikliğin kayıt altına alınmasını önerir.
- Lökoplaki ve displazi tanısı alan hastalarda tekrarlama riski nedeniyle düzenli laringoskopi kontrolleri yapılır.
- Ses teli felcinde sinir işlevi aylar içinde kendiliğinden düzelebildiği için kalıcı girişim kararı çoğu zaman bir süre izlemden sonra verilir.
- Papillomatoz ve gırtlak kanseri tedavisi sonrasında takip uzun sürelidir; kontroller özellikle ilk yıllarda daha sıktır.
Sık sorulan sorular
AAO-HNSF rehberine göre 4 hafta içinde düzelmeyen ses kısıklığında gırtlak muayenesi yapılmalıdır; NIDCD üç haftadan uzun süren kısıklıkta başvuruyu önerir. Sigara içiyorsanız, boyunda kitle varsa, yakın zamanda ameliyat veya entübasyon geçirdiyseniz ya da nefes darlığı eşlik ediyorsa beklemeden başvurmanız gerekir.
Reflü ses kısıklığının nedenlerinden biri olabilir. Ancak AAO-HNSF, yalnızca belirtilere dayanarak ve gırtlak görülmeden reflü ilacı başlanmamasını önerir; çünkü bu yaklaşım daha ciddi nedenlerin tanısını geciktirebilir. Önce ses tellerinin muayene edilmesi gerekir.
Nodüllerin çoğu ses terapisi ve ses hijyeniyle küçülür veya yakınma yaratmaz hâle gelir. Cerrahi, yeterli süre uygulanan ses terapisine rağmen belirgin yakınma süren seçilmiş hastalarda düşünülür ve sonrasında da ses terapisi önemlidir.
Sonuç lezyonun türüne, boyutuna, ses telinin titreşen tabakasının ne kadar etkilendiğine ve ameliyat sonrası ses kullanımına bağlıdır. Birçok hastada ses belirgin biçimde düzelir; ancak skar gibi nedenlerle bazı değişiklikler kalabilir. Gerçekçi beklentiler ameliyat öncesinde konuşulur.
Sigara ses tellerinde tahriş, Reinke ödemi ve lökoplakiye yol açabilir ve gırtlak kanserinin en önemli risk etkenidir. Sigarayı bırakmak hem sesin iyileşmesine hem de kanser riskinin azalmasına katkı sağlar.
Nedene bağlı olarak sinir işlevi aylar içinde kendiliğinden düzelebilir. Bu dönemde ses terapisi ve gerekirse geçici enjeksiyon laringoplasti uygulanabilir. Felç kalıcı olursa kalıcı enjeksiyon veya tiroplasti gibi seçenekler değerlendirilir.
Kaynaklar
Bu sayfadaki genel bilgiler aşağıdaki kılavuz ve kurumsal kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır. Kişisel tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.