Burun, sinüs ve hava yolu

Burun, sinüs ve hava yolu hastalıkları nedir?

Burun, soluduğumuz havayı ısıtan, nemlendiren ve süzen hava yolunun ilk bölümüdür. Burnun çevresindeki yüz kemiklerinin içinde paranazal sinüs adı verilen hava boşlukları bulunur ve bu boşluklar dar kanallarla buruna açılır. Kanallar mukoza şişliği, polip veya yapısal darlık nedeniyle tıkandığında salgı birikir; iltihap, tıkanıklık ve tekrarlayan yakınmalar ortaya çıkabilir.

Bu sayfa nefes alma, sinüs ve koku sağlığıyla ilgili başlıca hastalıkları kapsar:

• Akut rinosinüzit: çoğunlukla soğuk algınlığını izleyen ve büyük kısmı virüslere bağlı olup kendiliğinden düzelen burun-sinüs iltihabı; bakteriyel enfeksiyon bu atakların yalnızca küçük bir bölümünde gelişir.
• Kronik rinosinüzit (KRS): yakınmaların 12 hafta veya daha uzun sürdüğü kalıcı iltihap; burun polipli (KRSwNP) ya da polipsiz (KRSsNP) olabilir.
• Alerjik rinit: polen, ev tozu akarı veya hayvan tüyü gibi alerjenlere karşı gelişen; hapşırma, kaşıntı, akıntı ve tıkanıklıkla seyreden burun iltihabı.
• Septum deviasyonu: burnu iki boşluğa ayıran orta duvarın (septum) eğri olması ve hava akımını bir ya da iki tarafta daraltması.
• Konka hipertrofisi: burun yan duvarındaki kabartıların (özellikle alt konkaların) kalıcı olarak büyüyerek burun yolunu tıkaması.

Belirtiler

Belirtiler sıklıkla örtüşür; süre, tek ya da iki taraflılık ve mevsimle ilişki ayırıcı tanıda yol gösterir.

• Sürekli, dönemsel ya da bir taraftan diğerine geçen burun tıkanıklığı ve ağızdan nefes alma.
• Burnun önünden veya genize doğru (geniz akıntısı) gelen berrak ya da koyu, renkli akıntı.
• Yanaklarda, alında, gözlerin arasında veya çevresinde ağrı, dolgunluk ve basınç hissi.
• Koku alma duyusunda azalma ya da kayıp (hiposmi/anosmi) ve buna bağlı tat değişikliği.
• Hapşırma nöbetleri, burun ve göz kaşıntısı, gözlerde sulanma; belirli mevsimlerde veya ortamlarda artması alerjik riniti düşündürür.
• Soğuk algınlığından sonra 10 gün geçmesine karşın düzelmeyen ya da önce düzelip yeniden kötüleşen yakınmalar; bu tablo akut bakteriyel rinosinüziti düşündürür.
• Horlama, bölünmüş uyku ve gün içinde yorgunluk; burun tıkanıklığı uyku kalitesini belirgin biçimde etkileyebilir.

AAO-HNSF (Amerikan KBB-Baş Boyun Cerrahisi Akademisi Vakfı) 2025 erişkin sinüzit rehberine göre bakteriyel sinüzit; koyu akıntıya tıkanıklık ve/veya yüz ağrısı eşlik ettiğinde ve tablo en az 10 gün düzelmeden sürdüğünde ya da düzelmeden sonra 10 gün içinde yeniden kötüleştiğinde düşünülür.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Kesin tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.

Tanı süreci

Değerlendirme ayrıntılı öykü ve muayeneyle başlar; ek tetkikler yalnızca sonucu tedaviyi değiştirecekse istenir.

• Öykü: yakınmaların süresi, mevsimsel değişim, tetikleyiciler, astım, aspirin veya ağrı kesicilere duyarlılık, sigara, daha önce kullanılan ilaçlar ve geçirilmiş burun ameliyatları.
• Ön rinoskopi: burun girişinin ışık ve spekulumla incelenmesi.
• Nazal endoskopi: ince bir kamerayla (rijit veya fleksibl endoskop) burun boşluğunun ve sinüs ağızlarının incelenmesi; polip, koyu akıntı, ödem veya tek taraflı kitle bu yolla görülür. Genellikle muayenehanede, burna uygulanan uyuşturucu sprey sonrasında yapılır.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): komplikasyonsuz akut rinosinüzitte rutin olarak gerekmez. Kronik hastalığın doğrulanması, tedaviye yanıtsızlık, ameliyat planlaması veya komplikasyon şüphesinde istenir.
• Manyetik rezonans (MR): göz veya kafa içine yayılım ya da tümör şüphesinde BT'yi tamamlayıcı olarak kullanılır.
• Alerji testleri (deri prick testi veya kanda spesifik IgE): AAO-HNSF 2015 alerjik rinit rehberine göre tedaviye yanıt vermeyen ya da alerjenin bilinmesinin tedaviyi yönlendireceği hastalarda önerilir; rutin sinüs görüntülemesi önerilmez.
• Seçilmiş hastalarda koku testleri, akıntı kültürü, biyopsi ve bağışıklık sistemi değerlendirmesi.

Tedavi seçenekleri

Ameliyat öncesi ve sonrası

• Ameliyat öncesinde muayene, BT, kan tetkikleri ve anestezi değerlendirmesi yapılır. Kan sulandırıcılar, aspirin ve bitkisel ürünler yalnızca bu ilaçları düzenleyen hekimin önerisiyle kesilir veya değiştirilir.
• Çoğunlukla genel anestezi uygulanır; aynı gün taburculuk ya da bir gece yatış gerekebilir; ameliyatın türüne göre değişir.
• İlk günlerde burun tıkanıklığı, hafif kanlı akıntı ve yüzde dolgunluk sıktır; ağrı genellikle ağrı kesicilerle kontrol altına alınır. Burun tamponu veya silikon splint kullanıldıysa çıkarılma zamanı size bildirilir.
• Tuzlu su ile burun yıkama ve kontrol muayenelerinde kabukların temizlenmesi iyileşmenin önemli bir parçasıdır.
• İlk günlerde sümkürmemeniz, hapşırırken ağzınızı açık tutmanız, ağır kaldırma ve yoğun egzersizden kaçınmanız istenir. Masa başı işe dönüş çoğu zaman bir-iki hafta içinde mümkündür, ancak ameliyatın kapsamına göre değişir.
• Durmayan kanama, yüksek ateş, göz çevresinde şişlik veya görme değişikliği, şiddetli baş ağrısı ya da burundan berrak sulu akıntı olursa hemen başvurmanız gerekir.

Takip

• Akut sinüzitte yakınmalar beklenen sürede düzelmezse veya antibiyotiğe rağmen birkaç gün içinde kötüleşirse tanının ve olası komplikasyonların yeniden değerlendirilmesi gerekir.
• Kronik rinosinüzit uzun süreli bir hastalıktır; düzenli kontrollerde yakınmalar, ilaç kullanımı, polip durumu ve gerekirse nazal endoskopi bulguları izlenir. Astım gibi eşlik eden hastalıklar ilgili hekimle birlikte takip edilir.
• AAO-HNSF 2025 kronik rinosinüzit cerrahisi rehberi, sonuçların ameliyattan 3 ile 12 ay arasında yakınma sorgulaması ve nazal endoskopi ile değerlendirilmesini önerir; erken dönemde kontroller daha sıktır.
• Alerjik rinitte tedavi mevsimlere göre gözden geçirilir; immünoterapi genellikle birkaç yıl sürer.