Baş–boyun kanser cerrahisi

Baş ve boyun kanserleri nedir?

Baş ve boyun kanserleri; ağız boşluğu, yutak (farenks), gırtlak (larenks), burun boşluğu ile sinüsler ve tükürük bezlerinden gelişen tümörleri kapsar. Bu bölgedeki kanserlerin büyük çoğunluğu, ağız ve boğazın iç yüzeyini örten hücrelerden gelişen yassı hücreli karsinomdur (skuamöz hücreli karsinom). Tiroid, beyin, göz ve deri kanserleri genellikle bu grupta sınıflandırılmaz.

• Ağız boşluğu: dudaklar, dilin ön üçte ikisi, diş etleri, yanak içi, ağız tabanı ve sert damak.
• Orofarenks: bademcikler, dil kökü, yumuşak damak ve yutağın arka duvarı; bu bölgedeki tümörlerin önemli bir kısmı HPV (insan papilloma virüsü) ile ilişkilidir.
• Gırtlak (larenks): ses tellerinin bulunduğu bölgedir; ses tellerindeki tümörlerde ses kısıklığı çoğu zaman erken ortaya çıkar.
• Hipofarenks: gırtlağın arkasında ve yanlarında, yemek borusuna açılan yutak bölümü.
• Nazofarenks: burnun arkasındaki, yutağın en üst bölümüdür; bu bölgenin kanseri EBV (Epstein–Barr virüsü) ile ilişkilidir.
• Burun boşluğu ve paranazal sinüsler (sinonazal bölge) ile büyük ve küçük tükürük bezleri.

Tütün (sigara, nargile, dumansız tütün dahil) ve alkol en önemli risk etkenleridir; birlikte kullanım riski daha da artırır. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI) verilerine göre orofarenks kanserlerinin yaklaşık dörtte üçü kronik HPV enfeksiyonuyla ilişkilidir. Nazofarenks kanserinde EBV; genel olarak da betel (paan) çiğneme, ahşap tozu gibi bazı mesleki maruziyetler ve daha önce bu bölgeye radyoterapi almış olmak diğer risk etkenleridir.

Belirtiler

Bu yakınmaların çoğu enfeksiyon gibi daha masum nedenlerle de görülebilir; önemli olan yakınmanın geçmemesi ve yaklaşık üç haftadan uzun sürmesidir.

• Üç haftadan uzun süren, iyileşmeyen ağız yarası (ülser) veya dudakta yara.
• Ağız içinde kırmızı (eritroplaki) ya da beyaz (lökoplaki) leke.
• Geçmeyen ses kısıklığı veya ses değişikliği; Amerikan KBB Akademisi (AAO-HNSF) kılavuzu, dört hafta içinde düzelmeyen ses kısıklığında gırtlağın görüntülenmesini önerir.
• Boyunda ele gelen, geçmeyen veya büyüyen şişlik (kitle).
• Yutma güçlüğü (disfaji), yutarken ağrı (odinofaji) ya da yiyeceğin boğazda takılma hissi.
• Tek taraflı kulak ağrısı; kulak muayenesi normalse ağrı boğaz veya dil kökünden yansıyor olabilir.
• Tek taraflı burun tıkanıklığı, tekrarlayan burun kanaması veya kanlı burun akıntısı.
• Kanlı tükürük, açıklanamayan kilo kaybı veya diş sallanması.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Bu belirtilerin varlığı kanser olduğu anlamına gelmez; ancak nedenin muayene ile netleştirilmesi gerekir. Kesin tanı ve tedavi kararı muayene, gerekli tetkikler ve doku incelemesi ile verilir.

Tanı süreci

Tanı süreci ayrıntılı öykü (yakınmanın süresi, tütün ve alkol kullanımı, önceki hastalıklar) ile ağız, boyun ve lenf bezlerini de kapsayan kulak-burun-boğaz muayenesiyle başlar.

• Esnek (fleksibl) endoskopi: burundan geçirilen ince bir kamerayla yutak ve gırtlak muayenehanede, lokal uyuşturma ile incelenir; gerektiğinde genel anestezi altında panendoskopi yapılır.
• Biyopsi: tanı yalnızca doku incelemesiyle kesinleşir. Ağız veya boğazdaki lezyondan küçük bir parça alınır; boyun kitlelerinde ultrason eşliğinde ince iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB) veya kalın iğne (core) biyopsisi kullanılır.
• Görüntüleme: tümörün yayılımı ve lenf bezleri kontrastlı BT ve/veya MR ile değerlendirilir; ileri evre hastalıkta veya kaynağı bulunamayan boyun metastazında PET-BT gündeme gelir.
• Orofarenks tümörlerinde p16 immünohistokimyası ve/veya HPV testi yapılır; HPV ile ilişkili tümörlerin seyri ve evrelemesi farklıdır.
• Evreleme: AJCC 8. baskı TNM sistemi kullanılır; tümörün boyutu ve yayılımı (T), lenf bezi tutulumu (N) ve uzak yayılım (M) birlikte değerlendirilir. Bu sistem orofarenks kanserini HPV durumuna göre ayrı evreler.

Sonuçlar; baş-boyun cerrahisi, radyasyon onkolojisi, tıbbi onkoloji, radyoloji ve patoloji uzmanlarının katıldığı multidisipliner tümör kurulunda değerlendirilir ve tedavi önerisi, olası yan etkileriyle birlikte hastayla paylaşılır.

Tedavi seçenekleri

Tedavi; tümörün yeri, evresi, HPV durumu, genel sağlık ve kişinin tercihine göre planlanır. Erken evrede çoğu zaman tek yöntem (cerrahi veya radyoterapi) yeterliyken ileri evrede yöntemler birleştirilir.

Ameliyat öncesi ve sonrası

Ameliyat öncesinde anestezi değerlendirmesi, kan tetkikleri ve gerektiğinde kalp ve akciğer değerlendirmesi yapılır. Kan sulandırıcılar ve diğer düzenli ilaçlar yalnızca tedavi eden hekimin önerisiyle düzenlenir; kendi başınıza kesmeyin. Sigarayı bırakmak yara iyileşmesini ve tedaviye yanıtı olumlu etkiler.

• Radyoterapi planlanıyorsa diş muayenesi önemlidir: NCI, gerekli diş tedavisinden sonra iyileşmeye zaman kalması için kanser tedavisinden en az bir ay önce diş kontrolü yapılmasını önerir; çünkü radyoterapi sonrası çene kemiğinde iyileşme sorunları (osteoradyonekroz) gelişebilir.
• Beslenme durumu tanı anında değerlendirilir; gerekirse diyetisyen desteği ve geçici besleme tüpü planlanır.
• Konuşma ve yutma terapisti tedavi öncesinde değerlendirme yapar; radyoterapi sırasında yutma egzersizleri önerilebilir.
• Kapsamlı ameliyatlarda geçici trakeostomi (boyundan nefes yolu) ve besleme tüpü gerekebilir; hastanede kalış ameliyata göre birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişir.
• Ağrı genellikle ilaçlarla kontrol altına alınır; ağız, yara ve dren bakımı ekip tarafından anlatılır.
• Nefes darlığı, boyunda hızla artan şişlik, kanama, yüksek ateş, yarada kızarıklık veya akıntı fark edilirse hemen başvurulmalıdır.

İyileşme süresi ve günlük yaşama dönüş, ameliyatın kapsamına ve ek tedavilere göre değişir.

Takip

Tedavi bittikten sonra düzenli kontrollerin amacı tekrarlama (nüks) ya da yeni bir ikinci tümörü erken fark etmek ve tedavinin uzun dönem yan etkilerini yönetmektir.

• Amerikan Kanser Derneği (ACS) kılavuzu (ASCO tarafından onaylanmıştır), muayeneleri ilk yıl 1–3 ayda bir, ikinci yıl 2–6 ayda bir, 3–5. yıllarda 4–8 ayda bir ve beş yıldan sonra yılda bir önerir; program kişiye göre uyarlanır.
• Kontrollerde ağız ve boyun muayenesi ile endoskopi yapılır, gerektiğinde görüntüleme istenir; NICE, kemoradyoterapi sonrası PET-BT yapılacaksa bunun tedavi bitiminden 3–6 ay sonra yapılmasını önerir.
• Boyun bölgesine radyoterapi alanlarda tiroid fonksiyonu izlenir; ACS kılavuzu TSH ölçümünü 6–12 ayda bir önerir.
• Diş hekimi kontrolleri sürdürülür; ağız kuruluğu, yutma, ses, beslenme, boyun-omuz hareketleri, lenfödem ve ruh hali izlenir.
• Sigara ve alkolü bırakmak takibin parçasıdır; NICE, sigaraya devam etmenin yan etkileri, nüks ve ikinci kanser riskini artırdığını vurgular ve bırakma desteği önerir.

Kontroller arasında yeni bir yakınma çıkarsa randevuyu beklemeden başvurun.