Boğaz, tonsil ve adenoid | Prof. Dr. Alper Tunga Derin

Genel eğitim içeriği; muayene ve tanı yerine geçmez.

Boğaz, bademcik ve geniz eti hastalıkları nedir?

Yutak (farenks), burnun arkasından yemek borusu ve gırtlağa kadar uzanan kas yapılı bir kanaldır ve üç bölümde incelenir: burun arkası (nazofarenks), ağız arkası (orofarenks) ve gırtlağın çevresi (hipofarenks). Damak bademcikleri ağız arkasının iki yanında, geniz eti (adenoid) burun arkasında, dil bademciği ise dil kökünde bulunur. Bu lenfoid dokular, özellikle çocuklukta vücudun mikroplara karşı savunmasında rol alır.

Akut boğaz ağrısı: yutak iltihabı (farenjit) ve bademcik iltihabı (tonsillit); çoğu viral, bir kısmı bakteriyeldir.
Bademcik çevresi apsesi (peritonsiller apse).
Tekrarlayan ve kronik bademcik iltihabı.
Bademcik taşları (tonsillolit): bademcik girintilerinde biriken, ağız kokusuna yol açabilen beyaz-sarı kırıntılar.
Bademcik ve geniz eti büyümesine bağlı horlama ve uykuda solunum bozukluğu.
Yetişkinde tek taraflı bademcik büyümesi veya geçmeyen yara: kanser açısından değerlendirilmesi gereken bir bulgudur.

Belirtiler

Boğaz ağrısı, yutkunurken ağrı, ateş, halsizlik ve boyunda hassas lenf bezleri.
Bademciklerde kızarıklık, şişlik veya beyaz-sarı iltihap noktaları.
Öksürük, burun akıntısı ve ses kısıklığı daha çok viral enfeksiyonu düşündürür.
Tek tarafta giderek artan şiddetli ağrı, kulağa vuran ağrı, ağzı açmakta güçlük, boğuk ses ve salya akması bademcik çevresi apsesini düşündürebilir.
Ağız kokusu, boğazda takılma hissi ve bademcikten çıkan kötü kokulu kırıntılar.
Haftalarca geçmeyen tek taraflı boğaz veya kulak ağrısı, boyunda kitle, yutma güçlüğü ve açıklanamayan kilo kaybı.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Acil başvuru gerektiren durumlar

Nefes almada güçlük, tükürüğünü yutamama veya salya akması: 112 aranmalıdır.
Hızla kötüleşen tek taraflı boğaz ağrısı, ağzı açamama, boğuk ses veya ağız içinde ya da boyunda şişlik.
Hiç sıvı alamama, belirgin halsizlik veya bilinç bulanıklığıyla birlikte yüksek ateş.
Bademcik ameliyatından sonra ağızdan veya burundan gelen her kanama, az olsa bile; kanama fazlaysa 112 aranmalıdır.

Planlı muayene önerilen durumlar

Bir hafta içinde düzelmeye başlamayan boğaz ağrısı.
Yılda birçok kez tekrarlayan ve okul ya da iş yaşamını etkileyen bademcik iltihabı.
Rahatsız edici bademcik taşları veya kalıcı ağız kokusu.
Yetişkinde birkaç haftadan uzun süren tek taraflı bademcik büyümesi, bademcikte iyileşmeyen yara veya beyaz-kırmızı leke, boyunda kitle.

Boğaz ağrısının çoğu kendiliğinden geçer; ancak bazı belirtiler daha ciddi bir nedeni gösterebilir. Kesin tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.

Tanı süreci

Öykü ve muayene: ağız, bademcikler, yutak ve boyun lenf bezleri incelenir; atakların sıklığı ve şiddeti kaydedilir.
Klinik skorlar: NICE NG84 rehberi, antibiyotikten fayda görme olasılığını değerlendirmek için FeverPAIN (son 24 saatte ateş, bademcikte iltihap, belirtilerin başlangıcından sonraki üç gün içinde başvuru, belirgin bademcik iltihabı, öksürük veya nezle olmaması) ya da Centor (bademcik eksüdası, hassas ön boyun lenf bezleri, 38 °C üzerinde ateş öyküsü, öksürük olmaması) skorlarını kullanır.
Gerekli durumlarda boğaz kültürü veya hızlı streptokok testi ve enfeksiyöz mononükleoz için kan testi.
Bademcik çevresi apsesi şüphesinde ultrason veya kontrastlı tomografi; tanı ve tedavi amacıyla iğne ile aspirasyon.
Esnek endoskopla dil kökü, yutağın alt bölümü ve gırtlağın incelenmesi.
Kanser şüphesinde biyopsi (bazen tanı amaçlı bademcik ameliyatı), boyun ultrasonu ve ince iğne aspirasyonu, MR, tomografi veya PET-BT; ağız arkası kanserlerinde HPV ilişkisi de araştırılır.

Tedavi seçenekleri

İzlem ve destek tedavisi

NICE'a göre akut boğaz ağrısı genellikle kendini sınırlayan bir durumdur; belirtiler yaklaşık bir hafta sürebilir ve çoğu kişi, neden bakteri de olsa virüs de olsa, bu süre içinde antibiyotiksiz iyileşir. Parasetamol veya uygunsa ibuprofen ile ağrı ve ateş kontrolü ve yeterli sıvı alımı önerilir. Bademcik taşlarında ağız hijyeni ve gargara çoğu zaman yeterlidir.

İlaç tedavisi

FeverPAIN skoru 0–1 veya Centor skoru 0–2 olanlarda antibiyotik önerilmez.
FeverPAIN skoru 2–3 olanlarda antibiyotiksiz izlem veya belirtiler düzelmezse kullanılmak üzere ertelenmiş reçete düşünülür.
FeverPAIN skoru 4–5 veya Centor skoru 3–4 olanlarda hemen başlanan ya da ertelenmiş antibiyotik düşünülür; genel durumu çok bozuk olanlarda antibiyotik hemen başlanır.
Antibiyotik türü ve süresi hekim tarafından belirlenir; antibiyotiklerin belirtilerin süresini ancak kısa bir süre kısalttığı ve ishal gibi yan etkileri olabileceği göz önünde bulundurulur.

Girişimsel ve cerrahi tedaviler

Bademcik çevresi apsesi: iğne ile aspirasyon veya küçük bir kesiyle drenaj ve antibiyotik tedavisi; ağır veya tekrarlayan durumlarda bademcik ameliyatı gündeme gelebilir.
Tekrarlayan bademcik iltihabında bademcik ameliyatı (tonsillektomi): çocuklar için AAO-HNSF 2019 rehberi, kayıtlı atak sayısına dayanan eşikler (son bir yılda en az yedi, iki yıl boyunca yılda en az beş veya üç yıl boyunca yılda en az üç atak) tanımlar. Yetişkinlerde de karar atakların sıklığı, şiddeti ve yaşam kalitesine etkisi göz önünde bulundurularak verilir.
Uzun süredir rahatsızlık veren bademcik taşları ve kronik bademcik iltihabında, diğer yöntemlerle yeterli düzelme olmazsa seçilmiş hastalarda bademcik ameliyatı değerlendirilebilir.
Yetişkinde tek taraflı bademcik büyümesi veya geçmeyen yarada, tanı koymak amacıyla biyopsi ya da bademcik ameliyatı yapılabilir.

Ameliyat öncesi ve sonrası

Ameliyat öncesinde genel sağlık durumu, kanama eğilimi ve kullanılan ilaçlar sorgulanır, anestezi değerlendirmesi yapılır. Kan sulandırıcıların kesilmesi veya düzenlenmesi yalnızca tedaviyi yürüten hekimin önerisiyle yapılmalıdır.

Bademcik ameliyatından sonra boğaz ağrısı beklenen bir durumdur; yetişkinlerde çoğu zaman çocuklardan daha belirgin hissedilir ve kulağa vurabilir. İyileşme genellikle yaklaşık iki hafta sürer. Düzenli ağrı kesici kullanımı, bol sıvı alımı ve yutkunmayı kolaylaştıran yumuşak gıdalarla beslenme önerilir. İşe veya okula dönüş zamanı kişiye ve işin türüne göre değişir.

Ameliyat sonrası kanama ilk 24 saatte (erken kanama) veya daha sonra (geç kanama) olabilir. Geç kanama en sık ameliyattan sonraki 5. ile 10. günler arasında görülür.
Ağızdan veya burundan gelen her kanama, az olsa bile, hemen hastanede değerlendirilmelidir; kanama fazlaysa 112 aranmalıdır.
Yüksek ateş, sıvı alamama veya giderek artan ağrı da hekime haber verilmesi gereken durumlardır.

Takip

Akut boğaz ağrısında belirtiler hızla kötüleşir, bir hafta içinde düzelmeye başlamaz veya genel durum bozulursa yeniden değerlendirme gerekir.
Bademcik ameliyatından sonra iyileşme kontrol edilir ve çıkarılan dokunun patoloji sonucu hastayla paylaşılır.
Tanı amaçlı ameliyat veya biyopsi yapılan hastalarda sonraki adımlar patoloji sonucuna göre planlanır.
Bademcik çevresi apsesi geçirenler, apsenin tekrarlaması olasılığı nedeniyle benzer belirtilerde erken başvurmalıdır.

Sık sorulan sorular

Hayır. Boğaz ağrılarının çoğu virüslere bağlıdır ve antibiyotiksiz düzelir. NICE, FeverPAIN veya Centor skoruna göre antibiyotiğin gerekip gerekmediğine karar verilmesini önerir. Gereksiz antibiyotik kullanımı yan etkilere ve direnç gelişimine yol açabilir.

Bademcik taşları genellikle zararsızdır, ancak ağız kokusu ve boğazda takılma hissine yol açabilir. Ağız hijyeni ve gargara çoğu zaman yeterlidir. Sürekli rahatsızlık veriyorsa veya bademcikte tek taraflı büyüme ya da ağrı eşlik ediyorsa muayene önerilir.

Evet. Sık tekrarlayan bademcik iltihabı, tekrarlayan bademcik çevresi apsesi, uykuda solunum bozukluğu veya tanı gerektiren bir bademcik değişikliği varsa yetişkinlerde de bademcik ameliyatı gündeme gelebilir. Yetişkinlerde ameliyat sonrası ağrı genellikle daha belirgindir. Karar, beklenen yarar ve riskler konuşularak birlikte verilir.

Çoğu zaman hayır; bademcikler doğal olarak farklı büyüklükte olabilir. Ancak yetişkinde yeni ortaya çıkan veya büyüyen tek taraflı bademcik, geçmeyen yara, tek taraflı boğaz veya kulak ağrısı ya da boyunda kitle varsa kanser olasılığı dışlanmalıdır. Bu durumda KBB muayenesi ve gerekirse biyopsi planlanır.

Ağızdan veya burundan gelen her kanama, az bile olsa, hemen hastanede değerlendirilmelidir; kanama fazlaysa 112 aranmalıdır. Geç kanama en sık ameliyattan sonraki 5. ile 10. günler arasında görülür, bu nedenle ilk iki hafta boyunca dikkatli olunmalıdır. Beklemek veya kanamanın kendiliğinden durmasını ummak doğru değildir.

Evet, bazı hastalarda tekrarlayabilir. Tekrarlayan apse ya da sık bademcik iltihabı öyküsü varsa bademcik ameliyatı seçenek olarak konuşulabilir. Benzer belirtiler yeniden başlarsa erken başvuru önemlidir.

Kaynaklar

Bu sayfadaki genel bilgiler aşağıdaki kılavuz ve kurumsal kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır. Kişisel tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.

Randevu