Horlama ve uykuyla ilişkili solunum | Prof. Dr. Alper Tunga Derin

Genel eğitim içeriği; muayene ve tanı yerine geçmez.

Horlama ve uyku apnesi nedir?

Horlama, uykuda gevşeyen yumuşak damak, küçük dil, bademcikler ve dil kökü gibi dokuların daralmış hava yolunda titreşmesiyle oluşan sestir. Tek başına horlama zararsız olabilir; ancak obstrüktif uyku apnesinin (OUA) en sık belirtisidir.

Obstrüktif uyku apnesinde uyku sırasında üst hava yolu tekrar tekrar kısmen (hipopne) ya da tamamen (apne) kapanır. Bu duraklamalar kandaki oksijeni düşürür ve uykuyu böler. Tedavi edilmeyen orta-ağır uyku apnesi yüksek tansiyon ve kalp-damar hastalıklarıyla ilişkilidir; gündüz uykululuğu kaza riskini artırır.

Fazla kilo ve geniş boyun çevresi en önemli risk etkenleri arasındadır.
Erkek cinsiyet, ileri yaş ve menopoz sonrası dönem riski artırır.
Burun tıkanıklığı, büyük bademcikler, geride duran alt çene ve büyük dil hava yolunu daraltabilir.
Alkol, sakinleştirici ilaçlar ve sigara yakınmaları artırabilir.

Çocuklarda horlama ve apne çoğunlukla büyük bademcik ve geniz eti ile ilişkilidir ve farklı bir yaklaşım gerektirir; bu sayfa erişkinlere odaklanır.

Belirtiler

Yüksek sesli, düzenli horlama.
Eşin veya yakınların fark ettiği nefes duraklamaları, uykuda boğulma hissi ya da soluk soluğa uyanma.
Yeterince uyumaya rağmen dinlenmemiş uyanma, gün içinde aşırı uykululuk ve yorgunluk.
Sabah baş ağrısı ve ağız kuruluğu.
Gece idrara kalkma (noktüri).
Dikkat ve bellek sorunları, sinirlilik, sık uyanmalarla bölünen uyku.

Uyku apnesi olan herkes gündüz uykululuğu fark etmez. Bu nedenle uykululuğun olmaması apneyi dışlamaz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Acil başvuru gerektiren durumlar

Göğüs ağrısı, ani nefes darlığı, belirgin çarpıntı veya bayılma olursa 112'yi arayın.
Yüzde kayma, kolda veya bacakta güçsüzlük ya da konuşma bozukluğu gibi inme belirtilerinde beklemeden 112'yi arayın.
Araç kullanırken uyukluyorsanız ya da uykululuğa bağlı bir kaza veya kıl payı kaza yaşadıysanız, değerlendirme yapılıp tedavi etkili olana kadar araç kullanmayın ve en kısa sürede hekime başvurun.

Planlı muayene önerilen durumlar

Yüksek sesli horlamaya eşlik eden ve başkalarınca fark edilen nefes duraklamaları.
Gün içinde aşırı uykululuk, dinlenmeden uyanma veya sabah baş ağrıları.
Horlamayla birlikte kontrol altına alınamayan yüksek tansiyon, ritim bozukluğu veya kalp hastalığı.
Ağızdan nefes almaya yol açan kalıcı burun tıkanıklığı.
CPAP cihazını kullanmakta zorlanma veya cihaza rağmen süren yakınmalar.

Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Kesin tanı ve tedavi kararı muayene ve uyku testiyle verilir.

Tanı süreci

Öykü ve anketler: uyku düzeni, eşin gözlemleri, alkol ve ilaç kullanımı sorgulanır. Epworth Uykululuk Ölçeği ve STOP-Bang gibi tarama anketleri riski değerlendirmeye yardım eder; ancak Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi (AASM) anketlerin uyku testi olmadan tanı koymak için kullanılmamasını önerir.
Fizik muayene: vücut kitle indeksi, boyun çevresi, tansiyon, burun, ağız-yutak, bademcikler, dil kökü ve çene yapısı değerlendirilir; gerektiğinde fleksibl endoskopiyle üst hava yolu incelenir.
Polisomnografi (PSG): uyku laboratuvarında gece boyunca beyin dalgaları, solunum, oksijen düzeyi, kalp ritmi ve hareketlerin kaydedildiği standart tanı testidir.
Evde uyku apnesi testi: komplikasyonsuz ve orta-ağır apne olasılığı yüksek erişkinlerde kullanılabilir. AASM'ye göre test negatif veya yetersizse PSG yapılmalıdır; önemli kalp-akciğer hastalığı, kas hastalığı, inme öyküsü, düzenli opioid kullanımı veya ağır uykusuzlukta PSG tercih edilir.
Şiddet, saatteki apne ve hipopne sayısını gösteren apne-hipopne indeksine (AHİ) göre belirlenir: 5–15 arası hafif, 15–30 arası orta, 30 ve üzeri ağır uyku apnesi olarak sınıflandırılır.
İlaçla uyutularak uyku endoskopisi (DISE): cerrahi veya hipoglossal sinir uyarımı düşünülen seçilmiş hastalarda hava yolunun hangi düzeyde kapandığını görmek için yapılır; tanı testi değildir.

Tedavi seçenekleri

Yaşam tarzı ve konservatif yaklaşım

Kilo verme, alkolü azaltma (özellikle yatmadan önce), sigarayı bırakma ve düzenli uyku alışkanlığı her hasta için önerilir.
Pozisyon tedavisi: apnesi sırtüstü yatarken belirgin biçimde artan hafif-orta hastalarda yan yatmayı destekleyen cihazlar düşünülebilir; ağır apnede etkili olma olasılığı düşüktür.
İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliyeti Enstitüsü (NICE) rehberine göre yakınma yapmayan hafif uyku apnesinde genellikle yaşam tarzı değişikliği dışında tedavi gerekmez.

Cihaz ve ilaç tedavileri

CPAP (sürekli pozitif hava yolu basıncı): maske aracılığıyla hava yolunu açık tutan cihazdır ve orta-ağır uyku apnesinde ilk basamak tedavidir. Hafif apnede yakınmalar günlük yaşamı etkiliyorsa önerilebilir. Yarar, cihazın düzenli kullanımına bağlıdır.
Ağız içi apareyler (mandibular ilerletme apareyi): alt çeneyi öne alarak hava yolunu genişletir; diş hekimi tarafından kişiye özel hazırlanır. Hafif apnede veya CPAP kullanamayan orta-ağır hastalarda seçenektir ve diş-dişeti sağlığının uygun olması gerekir.
Burun tıkanıklığının tedavisi: alerjik veya diğer rinit nedenleri tedavi edilir; burnun açılması CPAP konforunu artırabilir, ancak tek başına apneyi her zaman düzeltmez.
Obezitesi olan seçilmiş hastalarda kilo vermeye yardımcı ilaçlar da gündeme gelebilir.

Cerrahi seçenekler

Cerrahi, uygun anatomisi olan ve özellikle CPAP kullanamayan ya da kabul etmeyen seçilmiş hastalarda düşünülür. AASM, CPAP'ı tolere edemeyen ve vücut kitle indeksi 40'ın altında olan hastalarla uyku cerrahisi değerlendirmesinin konuşulmasını önerir.

Bademcik ameliyatı (tonsillektomi): NICE, büyük ve tıkayıcı bademcikleri olan, vücut kitle indeksi 35'in altındaki erişkinlerde düşünülebileceğini belirtir.
Septoplasti ve konka küçültme: burun hava yolunu açarak CPAP kullanımını kolaylaştırabilir; tek başına apneyi genellikle tedavi etmez.
Damak (palatal) cerrahisi ve diğer yutak girişimleri: anatomisi uygun seçilmiş hastalarda gündeme gelebilir.
Hipoglossal sinir uyarımı: uyku sırasında dil kasını uyararak hava yolunu açık tutan implant sistemidir; CPAP kullanamayan ve belirli kriterleri karşılayan seçilmiş hastalarda bir seçenektir.
Çene ilerletme ameliyatları ve obezite cerrahisi de seçilmiş hastalarda ilgili uzmanlarla birlikte değerlendirilir.

Yalnızca horlamaya yönelik girişimlerden önce uyku apnesi olup olmadığı uyku testiyle araştırılmalıdır.

Ameliyat öncesi ve sonrası

Uyku apnesi anestezi açısından önemlidir; ameliyat öncesinde anestezi ekibine bildirilmelidir. CPAP kullanıyorsanız cihazınızı hastaneye getirmeniz istenebilir.
Kan sulandırıcılar ve diğer düzenli ilaçlar yalnızca bu ilaçları düzenleyen hekimin önerisiyle değiştirilir.
Ağrı kesici ve sakinleştiriciler solunumu baskılayabileceği için ameliyattan sonra yakın gözlem gerekebilir.
Bademcik ve damak ameliyatlarından sonra boğaz ağrısı genellikle bir-iki hafta sürer; bol sıvı ve önerilen ağrı kesiciler önemlidir. Bu dönemde ağızdan kan gelmesi acil başvuru gerektirir.
Hipoglossal sinir uyarım cihazı, iyileşme tamamlandıktan sonra genellikle birkaç hafta içinde açılır ve ayarlanır.
İşe ve günlük etkinliklere dönüş ameliyatın türüne göre değişir; bu süre size ayrıca bildirilir.

Takip

NICE, CPAP başlanan hastalarda ilk değerlendirmenin bir ay içinde yapılmasını, tedavi oturduktan sonra yıllık kontrol düşünülmesini önerir. Kontrollerde yakınmalar, cihaz kayıtları, maske uyumu ve kullanım süresi değerlendirilir.
Ağız içi aparey kullananlarda ilk kontrol genellikle üç ay civarında yapılır ve aparey ayarlanır.
Ameliyattan sonra sonucun değerlendirilmesi için kontrol uyku testi önerilir; NICE bu değerlendirmenin ameliyattan sonraki üç ay içinde yapılmasını önerir.
Belirgin kilo değişikliğinde tedavi ihtiyacı yeniden değerlendirilir ve gerekirse uyku testi tekrarlanır. Araç kullanan hastalarda uykululuk her kontrolde sorgulanır.

Sık sorulan sorular

Hayır. Horlama çok yaygındır ve her horlayanda apne yoktur. Ancak horlamaya nefes duraklamaları, gündüz uykululuğu veya yüksek tansiyon eşlik ediyorsa uyku testi önerilir.

Komplikasyonsuz ve orta-ağır apne olasılığı yüksek erişkinlerde evde test tanı için yeterli olabilir. Test negatif ya da yetersizse veya önemli kalp-akciğer hastalığı gibi durumlar varsa laboratuvarda polisomnografi tercih edilir.

CPAP apneyi kullanıldığı sürece kontrol eder, hastalığı ortadan kaldırmaz. Belirgin kilo kaybı gibi değişikliklerden sonra apne azalabilir; bu durumda hekim kontrolünde tedavi ihtiyacı yeniden değerlendirilir.

Sonuç kişinin anatomisine, apnenin şiddetine ve vücut ağırlığına bağlıdır. Bazı hastalarda belirgin düzelme sağlanabilirken bazılarında apne kısmen sürebilir. Bu nedenle ameliyattan sonra kontrol uyku testi yapılır.

Gündüz uykululuğu dikkat ve tepki süresini azaltarak kaza riskini artırır. Direksiyon başında uyukluyorsanız tedavi etkili olana kadar araç kullanmayın. Profesyonel sürücülük için ülkenizin mevzuatına göre ek değerlendirme gerekebilir.

Burun tıkanıklığının giderilmesi horlamayı azaltabilir ve CPAP kullanımını kolaylaştırabilir. Ancak burun ameliyatı tek başına uyku apnesini genellikle tedavi etmez; çoğu hastada başka tedavilerle birlikte planlanır.

Kaynaklar

Bu sayfadaki genel bilgiler aşağıdaki kılavuz ve kurumsal kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır. Kişisel tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.

Randevu