Kafa tabanı cerrahisi

Kafa tabanı cerrahisi nedir?

Kafa tabanı, beynin üzerine oturduğu ve burun, sinüsler, göz çukurları, kulak ve boyunla komşu olan kemik zemindir. Görme, koku, işitme, yüz hareketleri ve yutma ile ilgili sinirler ve beyni besleyen büyük damarlar buradaki kanallardan geçer. Ön (anterior) kafa tabanı burun ve sinüslerin tavanını ve koku bölgesini; orta (santral) bölge hipofiz bezini, görme sinirlerinin kesişimini ve karotis arterini; yan (lateral) kafa tabanı ise temporal kemiği, iç kulak kanalını, işitme-denge sinirlerini ve yüz sinirini kapsar.

Bu bölgenin hastalıkları nadir ve çeşitlidir; çoğu iyi huyludur, ancak kritik yapılara yakınlıkları nedeniyle KBB-baş boyun cerrahisi, beyin cerrahisi, endokrinoloji, göz hastalıkları, radyoloji ve radyasyon onkolojisinin birlikte çalıştığı bir ekip yaklaşımı gerektirir. Başlıca durumlar şunlardır:

• Hipofiz adenomu: hipofiz bezinin çoğunlukla iyi huylu tümörü; hormon fazlalığı veya eksikliğine ve görme alanında daralmaya yol açabilir.
• Kraniofaringiom: hipofiz sapı çevresinde gelişen, iyi huylu ancak yerleşimi nedeniyle tedavisi güç bir tümör.
• Menenjiyom: beyin zarlarından gelişen, çoğunlukla iyi huylu ve yavaş büyüyen tümör.
• Kordoma ve kondrosarkom: klivus gibi kafa tabanı kemiklerinden gelişen, yavaş büyüyen ancak çevreye yayılma eğilimi olan nadir tümörler.
• Olfaktör nöroblastom (estezyonöroblastom): burun tavanındaki koku bölgesinden köken alan nadir kötü huylu tümör.
• Juvenil nazofarenks anjiyofibromu: çoğunlukla ergen erkeklerde görülen, iyi huylu fakat damardan çok zengin tümör; tek taraflı tıkanıklık ve tekrarlayan burun kanamasıyla belirti verir.
• Beyin-omurilik sıvısı (BOS) kaçağı ve ensefalosel: kafa tabanındaki bir açıklıktan sıvının ya da beyin dokusunun buruna doğru uzanması; kendiliğinden, travma veya ameliyat sonrası gelişebilir.
• Vestibüler şvannom (akustik nörinom): işitme ve denge sinirinin iyi huylu tümörü; lateral kafa tabanının en sık tümörlerindendir.

Belirtiler

• Koku kaybı, tek taraflı burun tıkanıklığı ve tekrarlayan burun kanaması.
• Görme alanında, özellikle dış yanlarda daralma, görmede azalma veya çift görme.
• Hormonal belirtiler: adet düzensizliği, memeden süt gelmesi, kısırlık, el-ayak ve yüz hatlarında büyüme, kilo artışı veya sürekli yorgunluk.
• Tek taraflı işitme kaybı, kulak çınlaması ve dengesizlik.
• Yüzde uyuşma veya güçsüzlük, yutma güçlüğü ve ses değişikliği.
• Öne eğilince artan, tek taraflı berrak ve sulu burun akıntısı; bu durum BOS kaçağını düşündürür.
• Uzun süren ya da karakter değiştiren baş ağrısı.

Bu belirtilerin çoğu çok daha sık görülen basit nedenlere bağlıdır; ancak tek taraflı ve ilerleyici olmaları değerlendirme gerektirir.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Kesin tanı ve tedavi kararı muayene, görüntüleme ve ekip değerlendirmesiyle verilir.

Tanı süreci

• Öykü ve muayene: kafa çiftlerinin (kranial sinirlerin) ayrıntılı muayenesi ve burun boşluğunun endoskopla incelenmesi.
• Kontrastlı manyetik rezonans (MR): tümörün yumuşak dokular, sinirler ve beyinle ilişkisini gösteren temel görüntüleme yöntemidir; vestibüler şvannom ve hipofiz tümörlerinde en değerli testtir.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): kemik yapıyı ve kemik erimesini gösterir; ameliyat planlaması ve cerrahi navigasyon için kullanılır.
• Anjiyografi (BT, MR veya kateter anjiyografisi): tümörün büyük damarlarla ilişkisini gösterir; anjiyofibrom gibi damardan zengin tümörlerde ameliyat öncesi besleyici damarların kapatılması (embolizasyon) için de kullanılabilir.
• Endokrin testler: hipofiz lezyonlarında kan ve gerekirse idrarda hormon düzeyleri ölçülür.
• Göz muayenesi ve görme alanı testi: görme sinirleri üzerindeki baskının değerlendirilmesi için yapılır.
• İşitme ve denge testleri: lateral kafa tabanı lezyonlarında odyometri ve işitsel beyin sapı yanıtı (ABR) gibi testler yapılır.
• BOS kaçağı şüphesinde akıntıda beta-2 transferrin testi ve ince kesitli BT ile kaçağın yeri araştırılır.
• Biyopsi: tümörün türü tedaviyi değiştirecekse yapılır; damardan zengin tümörlerde kanama riski nedeniyle genellikle kaçınılır.

Tedavi seçenekleri

Tedavi kararı tümörün türüne, boyutuna, büyüme hızına, belirtilere ve kişinin genel sağlığına göre ekip tarafından birlikte verilir.

Ameliyat öncesi ve sonrası

• Ameliyat öncesinde görüntüleme, hormon ve göz değerlendirmesi ile anestezi muayenesi tamamlanır. Kan sulandırıcılar yalnızca bu ilaçları düzenleyen hekimin önerisiyle değiştirilir.
• Olası riskler arasında BOS kaçağı, menenjit, kanama, koku azalması, burunda kabuklanma, hormon değişiklikleri (örneğin aşırı susama ve idrara çıkmayla seyreden diyabetes insipidus), görme veya diğer sinirlerde etkilenme bulunur; riskler tümörün yerine ve ameliyatın kapsamına göre değişir.
• Endoskopik ameliyattan sonra genellikle sümkürmemeniz, ağzınız açık hapşırmanız, ıkınma, ağır kaldırma ve öne eğilmekten kaçınmanız istenir; bu kısıtlamaların süresini ekibiniz belirler.
• Tuzlu su spreyi veya yıkama genellikle ekibin önerdiği zamanda başlanır; kabuklanma sık görülür ve kontrollerde endoskopik olarak temizlenir. Nazoseptal flep kullanıldığında kabuklanma ve koku değişikliği haftalar-aylar sürebilir.
• CPAP cihazına ne zaman dönüleceği ve uçak yolculuğu gibi basınç değişikliklerine ne zaman izin verileceği ameliyatın türüne göre değişir ve ekiple konuşulmalıdır.
• Öne eğilince artan tek taraflı sulu akıntı veya boğaza akan tuzlu tatta sıvı, şiddetli baş ağrısı, ateş, ense sertliği, görme değişikliği, aşırı susama ve idrara çıkma ya da burun kanaması olursa hemen başvurun.

Takip

• Kontrol MR'larının sıklığı tümörün türüne ve yapılan tedaviye göre belirlenir. Kordoma, menenjiyom ve kraniofaringiom gibi tümörler yıllar sonra da tekrarlayabildiği için takip genellikle uzun sürelidir.
• Hipofiz cerrahisi sonrasında hormon düzeyleri endokrinoloji ile birlikte izlenir; gerekirse hormon yerine koyma tedavisi düzenlenir ve görme alanı kontrol edilir.
• Burun içi iyileşme, kabuklanma ve flep durumu nazal endoskopiyle değerlendirilir.
• Lateral kafa tabanı tedavilerinden sonra işitme, denge ve yüz siniri işlevi izlenir.