Kanser cerrahisi sonrası rekonstrüksiyon

Kanser sonrası rekonstrüksiyon nedir?

Baş-boyun kanseri ameliyatında tümörün sağlam doku payıyla çıkarılması; dil, ağız tabanı, çene kemiği, damak, yutak veya yüz derisinde doku eksikliği (defekt) bırakabilir. Rekonstrüksiyon, bu eksikliği onarmayı ve yutma, konuşma ve solunum gibi temel işlevleri korumayı amaçlayan cerrahi ve protez tedavilerinin bütünüdür. Kozmetik bir işlem değildir; görünüm, işlevle birlikte ele alınan hedeflerden biridir.

• Yutma: dil ve yutakta yeterli hacmi ve hareketi koruyarak güvenli yutmayı desteklemek.
• Konuşma: dilin hareketliliğini ve ağız ile burun arasındaki ayrımı koruyarak anlaşılır konuşmayı sağlamak.
• Hava yolu: ameliyat sonrasında solunum yolunun açık ve güvenli kalmasını sağlamak.
• Hayati yapıların korunması: boyundaki büyük damarlar ve kafa tabanı gibi yapıların, özellikle radyoterapi alacak bölgelerde, iyi kanlanan sağlıklı dokuyla örtülmesi.
• Görünüm: çene hattının, orta yüzün ve yüz simetrisinin mümkün olduğunca korunması.

Belirtiler

Rekonstrüksiyon ihtiyacı çoğunlukla bir belirtiden değil, planlanan ameliyatın kapsamından doğar ve tümör ameliyatıyla birlikte planlanır. Bununla birlikte tedavi sonrasında aşağıdaki yakınmalar ek rehabilitasyon ya da onarım ihtiyacına işaret edebilir:

• Yemek veya içecek sırasında öksürme ya da sıvıların burundan gelmesi.
• Konuşmanın anlaşılmasında azalma veya genizden konuşma (hipernazalite).
• Ağız açmada kısıtlılık (trismus), çiğneme güçlüğü ya da diş protezi kullanamama.
• Yüzde asimetri veya çene hattında çökme.
• Ağız içinde iyileşmeyen yara, açıkta kalan kemik ya da ağızdan veya boyundan akıntı (fistül); radyoterapi sonrası bunlar çene kemiği hasarının (osteoradyonekroz) belirtisi olabilir.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Her hastanın defekti ve ihtiyacı farklıdır. Kesin tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.

Tanı süreci

Rekonstrüksiyonda tanı süreci aslında bir planlama sürecidir ve tümör tedavisi planlanırken başlar.

• Görüntüleme: BT ve MR ile çıkarılacak dokunun hacmi ve kemik tutulumu değerlendirilir; çene kemiği onarımında BT verileriyle bilgisayar destekli üç boyutlu planlama yapılabilir.
• Verici alanın değerlendirilmesi: önkol flebi öncesinde elin kan dolaşımı test edilir; fibula (baldır kemiği) flebi öncesinde bacak damarları görüntülenebilir.
• Genel sağlık: kalp ve akciğer durumu, diyabet, sigara kullanımı ve beslenme yara ve flep iyileşmesini etkiler.
• Daha önce radyoterapi veya boyun ameliyatı geçirilip geçirilmediği; bu durum boyundaki damarların uygunluğunu ve doku iyileşmesini etkiler.
• Diş ve protez değerlendirmesi ile konuşma-yutma değerlendirmesi; üst çene ameliyatlarında obturatör için önceden ölçü alınabilir.

Tedavi seçenekleri

Onarım yöntemi defektin büyüklüğüne, yerine, kemik içerip içermediğine ve kişinin genel sağlığına göre seçilir. Seçenekler basitten karmaşığa doğru bir “rekonstrüksiyon merdiveni” olarak düşünülür; amaç her zaman en karmaşık yöntem değil, o defekt için en uygun yöntemdir.

Konuşma-yutma terapisi, fizyoterapi ve beslenme desteği, cerrahi onarımın ayrılmaz parçalarıdır.

Ameliyat öncesi ve sonrası

Rekonstrüksiyon çoğu zaman tümörün çıkarıldığı aynı ameliyatta yapılır; bazı durumlarda sonraya bırakılır. Ameliyat öncesinde anestezi değerlendirmesi yapılır; kan sulandırıcılar yalnızca tedavi eden hekimin önerisiyle düzenlenir. Sigara flebin kanlanmasını bozduğu için bırakılması önemlidir.

• Flep takibi: ilk günler en kritik dönemdir; flebin rengi, ısısı, kılcal dolumu ve gerektiğinde Doppler sinyali sık aralıklarla kontrol edilir. Flep dolaşımında sorun nadir ama ciddi bir komplikasyondur ve acil yeniden ameliyat gerektirebilir.
• Hava yolunu güvenceye almak için geçici trakeostomi, yutma güvenli hale gelene kadar da burundan veya karından mideye besleme tüpü gerekebilir.
• Verici alan bakımı: önkolda greft ve atel, bacakta kademeli yürüme ve fizyoterapi gerekebilir; dren ve dikiş bakımı ekip tarafından anlatılır.
• Hastanede kalış ve tam iyileşme ameliyatın kapsamına göre değişir; iyileşme çoğu zaman haftalar ile aylar sürer.
• Ameliyat sonrası radyoterapi genellikle yaralar iyileştikten sonra başlar. Radyoterapi flepte büzüşme, sertleşme ve hacim kaybına yol açabilir; daha önce ışın almış dokuda iyileşme daha yavaştır.

Takip

Takip, kanser kontrolleriyle birlikte yürür ve multidisipliner bir ekip tarafından yapılır. Bu ekipte merkezin yapısına göre baş-boyun cerrahisi, plastik ve rekonstrüktif cerrahi, ağız-diş-çene cerrahisi, protez diş hekimliği, konuşma-yutma terapisi, diyetisyen, fizyoterapist ve onkoloji uzmanları yer alabilir.

• Flep ve verici alan kontrol edilir; yara iyileşmesi, his değişiklikleri ve hareket kısıtlılığı izlenir.
• Konuşma ve yutma terapisi ile beslenme desteği, ağızdan beslenmeye güvenli geçiş sağlanana kadar ve sonrasında sürdürülür.
• Obturatör protez, doku iyileştikçe ve şekil değiştirdikçe ayarlanır veya yenilenir.
• Radyoterapi almış hastalarda düzenli diş hekimi kontrolü, çene kemiği sorunlarının önlenmesi ve erken fark edilmesi için önemlidir.