Tükürük bezi hastalıkları

Tükürük bezi hastalıkları nedir?

Üç çift büyük tükürük bezi vardır: kulağın önündeki parotis, çene kemiğinin altındaki submandibuler ve dilin altındaki sublingual bez. Bunlara ek olarak ağız, damak ve boğazın iç yüzeyinde yüzlerce küçük (minör) tükürük bezi bulunur. Yüz kaslarını hareket ettiren yüz siniri (fasiyal sinir) parotis bezinin içinden geçer; bu nedenle parotis cerrahisinde sinirin korunması temel hedeftir.

• Tükürük taşı (sialolitiazis): taşların yaklaşık %80–90'ı submandibuler bezde görülür; kanalı tıkayarak yemekle ilişkili şişlik ve ağrıya yol açar.
• Tükürük bezi iltihabı (sialadenit): sıvı kaybı, taş veya kanal darlığına bağlı bakteriyel enfeksiyon ya da viral enfeksiyon olabilir; kabakulak (mumps) en bilinen viral nedendir.
• Sjögren sendromu: ağız ve göz kuruluğu ile tükürük bezlerinde şişlikle seyreden otoimmün bir hastalıktır.
• Tümörler: tükürük bezi tümörlerinin çoğu parotis bezinde gelişir ve parotis tümörlerinin büyük kısmı iyi huyludur (en sık pleomorfik adenom ve Warthin tümörü). Submandibuler ve küçük tükürük bezlerinde ise kötü huylu tümör oranı daha yüksektir.

Belirtiler

• Kulak önünde, çene açısında veya çene altında, çoğunlukla ağrısız ve yavaş büyüyen şişlik.
• Yemek sırasında ortaya çıkan, sonra yavaş yavaş azalan şişlik ve ağrı; bu tablo taş veya kanal tıkanıklığını düşündürür.
• Bezde ağrılı, kızarık şişlik, ağza kötü tatlı veya irinli akıntı gelmesi ve ateş; bunlar bakteriyel iltihabı düşündürür.
• Sürekli ağız ve göz kuruluğu.
• Damakta veya ağız içinde ele gelen kitle (küçük tükürük bezi kaynaklı olabilir).
• Yüzün bir yarısında güçsüzlük, uyuşma veya ağız açmada kısıtlılık.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Tükürük bezi şişliklerinin önemli bir kısmı iyi huylu nedenlere bağlıdır; ancak ayrım ancak muayene ve tetkiklerle yapılabilir. Kesin tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.

Tanı süreci

Muayenede bezler ağız içinden ve dışından elle değerlendirilir, kanal ağzından gelen tükürüğün görünümüne bakılır ve yüz sinirinin her dalının çalışması kontrol edilir.

• Ultrason: genellikle ilk basamak görüntülemedir; taş, kist ve kitleyi ayırt etmeye yardımcı olur.
• Ultrason eşliğinde ince iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB): sonuçlar uluslararası Milan raporlama sistemiyle bildirilir; bu sistem her tanı kategorisini tanımlı bir kötü huyluluk riski ve önerilen yaklaşımla eşleştirir.
• İİAB yetersiz kalırsa kalın iğne (core) biyopsisi yapılabilir; büyük tükürük bezlerinde açık (kesici) biyopsiden ise tümör hücrelerinin yayılma riski nedeniyle genellikle kaçınılır.
• MR ve/veya BT: tümörün yayılımını, derin lob tutulumunu ve sinir boyunca yayılım şüphesini gösterir; BT taşların ve kemiğin değerlendirilmesinde de yararlıdır. İleri evre ve yüksek dereceli kötü huylu tümörlerde PET-BT gündeme gelebilir.
• Sjögren sendromu şüphesinde kan testleri, göz testleri ve gerekirse dudaktaki küçük tükürük bezlerinden biyopsi yapılır.

Tedavi seçenekleri

Ameliyat öncesi ve sonrası

Ameliyat öncesinde anestezi değerlendirmesi yapılır; kan sulandırıcılar yalnızca tedavi eden hekimin önerisiyle düzenlenir. Olası riskler ameliyattan önce ayrıntılı olarak konuşulur.

• Yarada genellikle küçük bir dren bulunur ve çoğunlukla bir-iki gün içinde çıkarılır; birçok kişi yaklaşık iki hafta içinde günlük işlerine döner.
• Geçici yüz güçsüzlüğü görülebilir ve düzelmesi birkaç ay, bazen bir yıla kadar sürebilir; kalıcı güçsüzlük daha az görülür ve risk tümörün yerine ve boyutuna göre değişir, derin lob tümörlerinde daha yüksektir.
• Kulak memesinde ve çevresinde uyuşukluk sık görülür ve çoğu zaman zamanla azalır.
• Frey sendromu (yemek yerken yanak derisinde terleme ve kızarma) ameliyattan aylar sonra ortaya çıkabilir; ilk lokmada ağrı da görülebilir.
• Yara altında tükürük veya kan birikmesi ya da tükürük sızıntısı (fistül) gelişebilir; çoğu basit yöntemlerle düzelir.
• Hızla artan şişlik, kanama, ateş veya yarada kızarıklık ve akıntı hemen bildirilmelidir.

Takip

Takip, hastalığın türüne göre planlanır. Taş ve iltihap tedavisinden sonra yakınmalar tekrarlarsa yeniden değerlendirme yapılır. İyi huylu tümörlerde patoloji sonucu ve yara iyileşmesi kontrol edilir; pleomorfik adenom yıllar sonra tekrarlayabileceği için uzun süreli izlem önerilebilir.

Kötü huylu tümörlerde muayene ve görüntülemeyi içeren düzenli onkolojik takip yapılır; yüz siniri işlevi, ağız kuruluğu ve radyoterapinin geç etkileri de izlenir.