Yutma güçlüğü (disfaji)

Yutma güçlüğü nedir?

Yutma, ağız, dil, yutak (farenks), gırtlak ve yemek borusundaki (özofagus) pek çok kas ve sinirin saniyeler içinde uyum içinde çalışmasını gerektiren karmaşık bir işlemdir. Bu zincirin herhangi bir halkasındaki sorun yutma güçlüğüne (disfaji) yol açabilir.

Kabaca iki tür yutma güçlüğünden söz edilir. Boğaz kaynaklı (orofaringeal) disfajide yutkunmayı başlatmak zordur; yemek sırasında öksürük, boğulma hissi, sıvıların burundan gelmesi veya yemekten sonra seste hırıltı görülebilir. Yemek borusu kaynaklı (özofageal) disfajide ise lokma yutulduktan birkaç saniye sonra göğüste veya boğaz altında takılıyormuş gibi hissedilir. Ancak takılma hissinin yeri her zaman sorunun yerini göstermez; yemek borusunun alt kısmındaki bir sorun da boğazda hissedilebilir.

Belirtiler

• Yemek yerken veya içerken öksürme, boğulur gibi olma ya da sık boğaz temizleme.
• Lokmanın boğazda veya göğüste takıldığı hissi ya da yiyeceğin geri gelmesi, bazen burundan.
• Yemekten sonra seste ıslak, hırıltılı bir tını.
• Çiğnemede güçlük, ağızdan yiyecek veya tükürük kaçması ve yemeklerin her zamankinden çok uzun sürmesi.
• Yutkunurken ağrı (odinofaji).
• Zamanla istemsiz kilo kaybı, sıvı eksikliği ve tekrarlayan göğüs enfeksiyonları veya zatürre.

Olası nedenler

Boğazda yumru varmış gibi hissedilen ama yutmayı gerçekten zorlaştırmayan duyguya globus denir; çoğu zaman zararsızdır, ancak gerçek yutma güçlüğünden ayırt edilmesi için değerlendirme gerekebilir.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Yutma güçlüğü bir hastalık değil, bir belirtidir; nedeni ve en uygun tedavi muayene ve gerekli tetkiklerle belirlenir.

Muayene ve testler

Değerlendirme; şikâyetin ne zaman başladığı, katı mı sıvı mı yutmanın zor olduğu, kilo kaybı, reflü, kullanılan ilaçlar ve geçirilmiş hastalıkların sorgulanmasıyla başlar. Ağız, boyun ve sinir sistemi muayenesinden sonra gerekli testler planlanır.

• Fleksibl laringoskopi: Burundan geçirilen ince bir kamerayla yutak ve gırtlak incelenir; kitle, felç veya biriken salgılar görülebilir.
• Fleksibl endoskopik yutma değerlendirmesi (FEES): Aynı ince kamera yerindeyken farklı kıvamlarda yiyecek ve içecekler yutulur; lokmanın hava yoluna kaçıp kaçmadığı (aspirasyon) ve yutak içinde kalıntı olup olmadığı doğrudan izlenir.
• Videofloroskopi (modifiye baryum yutma testi): Baryum karıştırılmış yiyecek ve içecekler yutulurken röntgen videosu çekilir; yutmanın ağız, yutak ve yemek borusu evreleri izlenir.
• Baryumlu özofagus grafisi: Yemek borusundaki daralma, kese veya hareket bozukluklarını göstermek için kullanılır.
• Üst gastrointestinal endoskopi: Yemek borusu ve mide kamerayla incelenir, gerekirse biyopsi alınır veya daralmalar aynı seansta genişletilebilir. Seçilmiş hastalarda yemek borusu basınç ölçümü (manometri) ya da BT gibi görüntüleme de istenebilir.

Tedavi

Tedavi nedene ve yutma güçlüğünün şiddetine göre belirlenir ve çoğu zaman KBB uzmanı, gastroenteroloji, dil ve konuşma terapisti ile diyetisyenin birlikte çalışmasını gerektirir.

• Yutma terapisi: Dil ve konuşma terapisti, yutma kaslarını güçlendiren egzersizler, yemek sırasında baş ve boyun pozisyonları ve güvenli yutma teknikleri öğretir.
• Kıvam düzenlemesi: Yumuşak, püre kıvamında gıdalar veya koyulaştırılmış sıvılar aspirasyon riskini azaltabilir; hangi kıvamın uygun olduğu testlere göre belirlenir.
• Nedene yönelik ilaç tedavisi: Reflü veya eozinofilik özofajit gibi durumlarda ilaçlarla yutma şikâyetleri belirgin olarak azalabilir.
• Girişimsel işlemler: Daralmaların endoskopik genişletilmesi (dilatasyon), Zenker divertikülü veya akalazyanın endoskopik ya da cerrahi tedavisi ve seçilmiş durumlarda kaslara botulinum toksini enjeksiyonu gündeme gelebilir. Neden bir tümörse tedavi ayrıca planlanır.
• Beslenme desteği: Ağızdan beslenme güvenli veya yeterli değilse, burundan mideye ya da doğrudan mideye yerleştirilen bir tüple geçici veya uzun süreli beslenme gerekebilir.

Güvenli yemek yeme önerileri

• Yemeği sakin bir ortamda yiyin ve olabildiğince dik oturun.
• Küçük lokmalar alın, iyice çiğneyin ve bir lokmayı yutmadan diğerine geçmeyin.
• Yemek sırasında konuşmaktan kaçının; yüzün bir tarafı zayıfsa güçlü taraf ile çiğneyin.
• Terapistiniz önermedikçe katı lokmaları su ile aşağı itmeye çalışmayın ve önerilen sıvı kıvamına uyun.
• Yemekten sonra 30–45 dakika dik durun.
• Ağız hijyenine dikkat edin; temiz bir ağız, aspirasyon olursa akciğer enfeksiyonu riskini azaltmaya yardımcı olur.
• Kilonuzu düzenli izleyin; ateş, öksürük, nefes darlığı veya kilo kaybı olursa doktorunuza başvurun.