Tükürük bezleri nerededir?
Üç çift büyük tükürük bezimiz vardır: Kulağın önünde ve altında yer alan parotis bezleri, çene kemiğinin altındaki submandibular bezler ve dilin altındaki sublingual bezler. Bunlara ek olarak dudak, yanak, damak ve boğazın iç yüzünde yüzlerce küçük (minör) tükürük bezi bulunur. Tükürük, ince kanallar aracılığıyla ağız içine boşalır.
Bu bezlerde görülen şişlik bazen yemekle birlikte gelip giden bir tablo, bazen ateşli ve ağrılı bir iltihap, bazen de aylar içinde yavaşça büyüyen ağrısız bir kitle şeklinde ortaya çıkar. Şişliğin nasıl başladığı ve seyri, nedenini anlamakta önemli bir ipucudur.
Sık nedenler
Taş ve tıkanıklık
Tükürük bezi taşları (siyalolitiyazis) en sık çene altındaki submandibular bezde görülür. Tipik belirti, yemek yerken ya da yemek düşünürken bezde ortaya çıkan ağrılı şişliğin bir–iki saat içinde yavaş yavaş inmesidir. Kanalda daralma (darlık) da benzer şikâyetlere yol açabilir. Tıkanıklık uzun sürerse bez iltihaplanabilir.
Enfeksiyonlar
Bakteriyel tükürük bezi iltihabı (sialadenit), özellikle sıvı alımı azalmış, yaşlı, yakın zamanda ameliyat olmuş veya ağız kuruluğu olan kişilerde görülür; bezde ağrı, kızarıklık, ateş ve bazen kanal ağzından irin gelmesiyle seyreder. Viral enfeksiyonlar arasında en bilineni kabakulaktır; genellikle iki taraflı parotis şişliği yapar ve aşıyla büyük ölçüde önlenebilir.
Ağız kuruluğu ve Sjögren sendromu
Sjögren sendromu, bağışıklık sisteminin tükürük ve gözyaşı bezlerini etkilediği bir hastalıktır. Ağız ve göz kuruluğu ile birlikte tükürük bezlerinde tekrarlayan ya da kalıcı şişlik yapabilir. Bazı ilaçlar ve baş–boyun bölgesine uygulanan radyoterapi de tükürük akışını azaltarak iltihap eğilimini artırabilir.
Tümörler
Tükürük bezi tümörlerinin çoğu iyi huyludur ve en sık parotis bezinde görülür; parotis kitlelerinin büyük çoğunluğu iyi huylu çıkar. Buna karşın kötü huylu tümörlerin de en sık yerleştiği bez yine parotistir; küçük tükürük bezlerinden ve dil altı bezinden kaynaklanan tümörlerde ise kötü huylu olma olasılığı daha yüksektir. Bu nedenle iyi huylu görünse bile her tükürük bezi kitlesi değerlendirilmelidir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hemen / acil başvuru gerektiren durumlar
- Boyun veya ağız tabanındaki şişlik nefes almayı ya da yutkunmayı zorlaştırıyorsa 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
- Yüksek ateşle birlikte hızla yayılan, kızaran ve sertleşen şişlik veya ağzı açamama, apse gelişimine işaret edebilir; aynı gün değerlendirme gerekir.
- Yüzün bir yarısında yeni gelişen güçsüzlük veya kayma (gözü kapatamama, ağız kenarının düşmesi) gecikmeden değerlendirilmelidir.
Birkaç gün–hafta içinde muayene önerilen durumlar
- Kulak önünde, çene altında veya ağız içinde birkaç haftadan uzun süren ya da büyüyen bir kitle.
- Sert, yapışık, hızla büyüyen ya da ağrılı bir kitle; kitleye eşlik eden yüzde uyuşma veya kalıcı ağrı.
- Yemekle tekrar tekrar gelen şişlik ve ağrı, ağızda kötü tat veya kanal ağzından irin gelmesi.
- Birkaç günde düzelmeyen ateşli ve ağrılı yüz şişliği ya da sürekli ağız ve göz kuruluğu.
Kesin tanı ve tedavi kararı, muayene ve gerekli tetkiklerden sonra verilir.
Muayene ve tetkikler
Muayenede şişliğin ne zaman ve nasıl başladığı, yemekle ilişkisi, ateş, ağız kuruluğu ve kullanılan ilaçlar sorulur. Bezler dışarıdan ve ağız içinden elle muayene edilir, kanal ağızlarından gelen tükürüğün görünümüne bakılır ve yüz siniri işlevi kontrol edilir.
- Ultrason: Taşları, kanal genişlemesini, iltihabı ve kitlenin yapısını göstermede genellikle ilk tercih edilen, radyasyon içermeyen görüntüleme yöntemidir.
- İnce iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB): Kitleden ince bir iğneyle, genellikle ultrason eşliğinde hücre örneği alınır; kitlenin iyi huylu mu kötü huylu mu olduğuna dair önemli bilgi verir.
- MR veya BT: Tümörün sınırlarını, derin yerleşimini ve çevre yapılarla, özellikle yüz siniriyle ilişkisini değerlendirmek ve ameliyatı planlamak için kullanılır.
- Kan testleri ve diğer incelemeler: Sjögren sendromundan şüphelenildiğinde kan testleri ve bazen küçük tükürük bezi biyopsisi istenebilir.
Tedavi seçenekleri
Evde ve ilaçla tedavi
- Bol sıvı almak, tükürük akışını artırarak taşın ve iltihaplı salgının atılmasına yardımcı olur.
- Ekşi şekersiz şeker, limon dilimi veya şekersiz sakız tükürük salgısını uyarır; bezin arkadan öne doğru nazikçe masajı ve ılık kompres taşın ilerlemesine yardımcı olabilir.
- Ağrı ve şişlik için doktorunuzun uygun gördüğü ağrı kesiciler kullanılabilir; taşı sivri bir cisimle çıkarmaya çalışmayın.
- Bakteriyel enfeksiyon belirtileri varsa doktor antibiyotik başlayabilir; ağır vakalarda damar yoluyla sıvı ve antibiyotik gerekebilir, apse gelişirse drenaj yapılır.
Girişimsel tedavi ve cerrahi
Kendiliğinden düşmeyen taşlar, kanal ağzına yakınsa ağız içinden küçük bir işlemle çıkarılabilir. Siyaloendoskopi, tükürük kanalına ağız içinden ince bir kamera ilerletilerek taşın görülmesini, uygun boyuttaysa çıkarılmasını ve darlıkların genişletilmesini sağlayan, bezi koruyan bir yöntemdir; her taş ve her hasta için uygun değildir.
Tekrarlayan taş veya iltihaplarda ya da tümörlerde bezin cerrahi olarak çıkarılması gündeme gelebilir. İyi huylu parotis tümörlerinde de çoğu zaman ameliyatla çıkarma önerilir; çünkü bazıları zamanla büyümeye devam eder, nadiren yıllar içinde kötü huylu dönüşüm gösterebilir ve kesin tanı ancak dokunun tamamının incelenmesiyle konur.
Parotis ameliyatı ve yüz siniri
Parotis bezinin içinden, yüzün mimik kaslarını hareket ettiren yüz siniri (fasiyal sinir) geçer. Parotis ameliyatında (parotidektomi) cerrah bu siniri bulup koruyarak tümörü çıkarmayı hedefler; bazı merkezlerde ameliyat sırasında sinir monitörizasyonu da kullanılır.
Ameliyattan sonra yüzde geçici güçsüzlük görülebilir ve genellikle haftalar–aylar içinde düzelir; kalıcı güçsüzlük daha az sıklıkla görülür ve risk, tümörün siniri ne kadar sardığına göre değişir. Kulak memesi çevresinde uyuşma sık görülür ve zamanla azalabilir. Bazı kişilerde aylar sonra yemek yerken yanakta terleme ve kızarma (Frey sendromu) gelişebilir. Bu riskler ameliyat öncesinde kişiye özel olarak konuşulmalıdır.
Günlük yaşamda dikkat edilecekler
- Gün boyunca düzenli su için; özellikle sıcak havalarda ve hastalık dönemlerinde sıvı alımını artırın.
- Dişlerinizi günde iki kez fırçalayın, diş ipi kullanın ve düzenli diş hekimi kontrolüne gidin; iyi ağız hijyeni enfeksiyon riskini azaltır.
- Ağız kuruluğu yapan ilaçlar kullanıyorsanız ilaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın; doktorunuzla konuşun.
- Sigara ağız kuruluğunu ve ağız sağlığı sorunlarını artırır; bırakmak tükürük bezi sağlığına da katkı sağlar.
Sık sorulan sorular
Kaynaklar
Bu sayfadaki genel bilgiler aşağıdaki kılavuz ve kurumsal kaynaklar esas alınarak hazırlanmıştır. Kişisel tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.