Geçmeyen ses kısıklığı

Ses kısıklığı nedir?

Ses, gırtlakta (larenks) bulunan iki ses telinin (vokal kord) nefes verirken birbirine yaklaşıp titreşmesiyle oluşur. Ses telleri şiştiğinde, üzerinde bir oluşum geliştiğinde ya da tam kapanamadığında ses değişir. Tıpta ses bozukluğu (disfoni) olarak adlandırılan bu durumda ses boğuk, pürüzlü, nefesli, zorlanarak çıkan, zayıf, titrek ya da her zamankinden kalın veya ince olabilir; ses çabuk yorulabilir.

Ses kısıklığının çoğu bir soğuk algınlığı veya üst solunum yolu enfeksiyonuyla ilişkilidir ve genellikle 1–2 hafta içinde kendiliğinden geçer. Uzun süren ses kısıklığı ise mutlaka nedeni araştırılması gereken bir belirtidir.

Sık nedenler

• Akut larenjit: Soğuk algınlığı, viral enfeksiyon veya sesin zorlanması sonrası ses tellerinin geçici iltihabı.
• Sesin aşırı veya yanlış kullanımı: Uzun süre yüksek sesle konuşmak, bağırmak veya şarkı söylemek; öğretmenler, şarkıcılar ve çağrı merkezi çalışanları gibi sesini yoğun kullananlarda sıktır.
• Reflü: Mide içeriğinin yemek borusundan gırtlağa kadar ulaşması (gastroözofageal veya larengofaringeal reflü) ses tellerini tahriş edebilir.
• İyi huylu ses teli oluşumları: Nodül, polip ve kistler çoğunlukla uzun süreli ses zorlanmasıyla ilişkilidir.
• Sigara: Ses tellerinde şişlik (Reinke ödemi), ön kanser (prekanseröz) değişiklikler ve gırtlak kanseri için en önemli risk etkenidir; alkol bu riski artırır.
• Ses teli felci: Boyun, tiroid veya göğüs ameliyatları, uzun süre solunum tüpüyle (entübasyon) kalma ya da sinir üzerindeki bir hastalık ses telinin hareketini bozabilir; ses nefesli ve zayıf olur.
• Gırtlak kanseri ve ön kanser lezyonları: Özellikle sigara içenlerde geçmeyen ses kısıklığı ilk belirti olabilir.
• Diğer nedenler: Yaşa bağlı ses teli incelmesi, Parkinson hastalığı gibi nörolojik hastalıklar, alerjiler ve tiroid sorunları.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Muayenede neler yapılır?

Doktor ses kısıklığının ne zamandır sürdüğünü, sesinizi nasıl kullandığınızı, sigara-alkol alışkanlığınızı, reflü belirtilerinizi, geçirdiğiniz ameliyatları ve kullandığınız ilaçları sorar; boynunuzu ve ağız-boğaz bölgenizi muayene eder. Ses tellerini doğrudan görmenin yolu gırtlak muayenesidir (laringoskopi):

• Esnek (fleksibl) laringoskopi: Burna genellikle uyuşturucu ve/veya burun açıcı sprey sıkıldıktan sonra, ucunda kamera bulunan ince ve esnek bir tüp burundan geçirilir. İşlem birkaç dakika sürer, hasta uyanıktır, konuşabilir ve nefes alabilir; hafif rahatsızlık hissedilebilir.
• Rijit (sert) laringoskopi: Ağızdan, dili hafifçe tutarak sokulan sert bir endoskopla ses telleri büyütülmüş olarak incelenir.
• Stroboskopi: Özel bir ışıkla ses tellerinin titreşimi ağır çekim gibi izlenir; küçük oluşumların ve titreşim bozukluklarının değerlendirilmesine yardımcı olur.
• Gerekirse ileri inceleme: Şüpheli bir görünüm varsa genel anestezi altında mikroskopla gırtlak muayenesi (mikrolaringoskopi) ve parça alınması (biyopsi) planlanabilir. Tomografi veya MR gibi görüntülemeler, gırtlak görülmeden önce değil, muayene bulgularına göre istenir.

Kesin tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir.

Tedavi seçenekleri

Tedavi tamamen nedene bağlıdır; aynı belirti çok farklı hastalıklardan kaynaklanabilir.

• Ses terapisi: Konuşma ve dil terapisti ile yapılan egzersizler, sesin daha sağlıklı ve zorlanmadan kullanılmasını öğretir. Nodüllerde ve birçok işlevsel ses bozukluğunda ilk basamak tedavidir; ameliyat öncesinde ve sonrasında da önerilebilir.
• İlaç tedavisi: Muayenede reflü bulguları veya belirtileri varsa reflü tedavisi, alerji varsa alerji tedavisi verilebilir. Antibiyotik ve kortizon ses kısıklığında rutin olarak gerekmez.
• Cerrahi: Ses terapisine yanıt vermeyen polip ve kistler, şüpheli veya kanser olan lezyonlar için mikroskop altında ses teli cerrahisi (mikrolarengeal cerrahi) uygulanabilir. Ses teli felcinde ses telini orta hatta yaklaştıran enjeksiyon veya ameliyatlar seçenek olabilir.
• Diğer: Spazmodik disfoni gibi bazı nörolojik ses bozukluklarında botulinum toksini enjeksiyonu kullanılır. Gırtlak kanserinde tedavi hastalığın evresine göre cerrahi, radyoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavilerini içerir ve multidisipliner bir ekip tarafından planlanır.

Önemli bir not: Reflü ilaçları, ses kısıklığının nedenini araştıran muayenenin yerini tutmaz. AAO-HNSF kılavuzu, yalnızca ses kısıklığı olan ve gırtlağı görülmemiş kişilere reflü şüphesiyle ilaç başlanmamasını önerir. Haftalarca reflü ilacı kullanıp beklemek, erken evrede yakalanabilecek bir sorunun tanısını geciktirebilir.

Sesinizi korumak için

• Gün içinde yeterli su için; ses tellerinin nemli kalması titreşimlerini kolaylaştırır.
• Sigara içmeyin ve sigara dumanından uzak durun; alkol ve aşırı kafeini sınırlayın.
• Gürültülü ortamlarda bağırarak konuşmaktan kaçının; sesinizi meslek gereği yoğun kullanıyorsanız mikrofon kullanın ve gün içinde ses molaları verin.
• Ses kısıkken fısıldamayın; fısıltı da ses tellerini zorlar. Mümkün olduğunca az ve yumuşak sesle konuşun.
• Kuru ortamlarda havayı nemlendirin; sık boğaz temizlemek yerine bir yudum su için.
• Reflü belirtileriniz varsa geç saatte ağır yemek yemekten kaçının ve doktorunuzun önerilerine uyun.